Русская философия
<<  Проблема бытия в философии модернизма The ritz carlton: пример сервисной философии и стандартов  >>
?л-Фараби атында
?л-Фараби атында
ЭКОЛОГИЯЛЫ
ЭКОЛОГИЯЛЫ
І модуль
І модуль
С.Н. Глазачев
С.Н. Глазачев
Ендігі кезекте таби
Ендігі кезекте таби
жа?ашылды
жа?ашылды
?ауіптілігі адамны
?ауіптілігі адамны
?кіметтік емес
?кіметтік емес
Барлы?ымыз
Барлы?ымыз
таби?и ж
таби?и ж
Екінші кезе
Екінші кезе
Д?ріс 2.
Д?ріс 2.
екі типін болып
екі типін болып
адамдарды
адамдарды
?ылымдардан хабардар болу – адамды
?ылымдардан хабардар болу – адамды
Д?ріс 3.
Д?ріс 3.
М?селен, «ет жеушілерге т
М?селен, «ет жеушілерге т
Сонымен,“шы
Сонымен,“шы
обиход всего человечества как нечто неотъемлемое от человека
обиход всего человечества как нечто неотъемлемое от человека
— «?аза
— «?аза
«Уто­пиясы» сия
«Уто­пиясы» сия
т?сініктерін к
т?сініктерін к
Халы?та «ата
Халы?та «ата
ІІ модуль
ІІ модуль
Толы?ымен т
Толы?ымен т
Таби?ат
Таби?ат
??ндылы
??ндылы
Жан?я, мектеппен
Жан?я, мектеппен
Экологиялы
Экологиялы
Д?ріс 5 Т
Д?ріс 5 Т
??ндылы
??ндылы
таби?атты
таби?атты
м?дениетті тарату
м?дениетті тарату
Д?ріс 6 Т
Д?ріс 6 Т
Адамзат
Адамзат
адамдарды
адамдарды
Когнитивті – а
Когнитивті – а
ІІІ модуль
ІІІ модуль
барынша азайту ар
барынша азайту ар
Экологиялы
Экологиялы
Экологиялы
Экологиялы
Де?гейде
Де?гейде
?Р ?кіметіні
?Р ?кіметіні
Экологиялы
Экологиялы
Экологиялы
Экологиялы
Экологиялы
Экологиялы
Адам ?лемні
Адам ?лемні
Со??ы алпыс жылдарда Семей облысы, батыста
Со??ы алпыс жылдарда Семей облысы, батыста
Сонымен, Каспийді
Сонымен, Каспийді
Жалпы, дамы
Жалпы, дамы
айналысатын
айналысатын
Д?ріс 8 Жастарды
Д?ріс 8 Жастарды
Бізді? елімізде экологиялы
Бізді? елімізде экологиялы
Экологиялы
Экологиялы
К?рсеткіштерге
К?рсеткіштерге
Студенттерді
Студенттерді
Пайдаланыл
Пайдаланыл
31
31

Презентация на тему: «?л-Фараби атында?ы ?аза? ?лтты? университеті философия ж?не саясаттану факультетіні? ?ылыми ке?есімен баспа?а ?сыныл?ан». Автор: user. Файл: «?л-Фараби атында?ы ?аза? ?лтты? университеті философия ж?не саясаттану факультетіні? ?ылыми ке?есімен баспа?а ?сыныл?ан.pptx». Размер zip-архива: 302 КБ.

?л-Фараби атында?ы ?аза? ?лтты? университеті философия ж?не саясаттану факультетіні? ?ылыми ке?есімен баспа?а ?сыныл?ан

содержание презентации «?л-Фараби атында?ы ?аза? ?лтты? университеті философия ж?не саясаттану факультетіні? ?ылыми ке?есімен баспа?а ?сыныл?ан.pptx»
СлайдТекст
1 ?л-Фараби атында

?л-Фараби атында

ы ?аза? ?лтты? университеті философия ж?не саясаттану факультетіні? ?ылыми ке?есімен баспа?а ?сыныл?ан. Пікір берушілер: Философия ?ылымдарыны? докторы Сатершинов Б.М. Философия ?ылымдарыны? докторы Са?и?ызы Аяжан Философия ?ылымдарыны? докторы Затов ?. ?ы ?аза? ?лтты? университетіні? жанында?ы редакциялы? баспа ке?есі м?жілісінде 2012 жыл?ы « » а?панында баспа?а ?сыныл?ан. О?у ?дістемелік ??ралында «Экологиялы? м?дениет» м?дениеттанулы? білім т?р?ысынан талданады. О?у ?дістемелік ??ралы «6М020400 – м?дениеттану» маманды?ыны? студенттеріне, жо?ары о?у орындарында?ы гуманитарлы? маманды?тарды? о?ытушылары мен студенттеріне, «Экологиялы? м?дениет» атты арнайы курсты о?у барысында пайдалану?а, м?дениетті зерттеуге ?ызы?ушылы? танытатын барша о?ырман ?ауым?а арнал?ан.

?аза?стан Республикасыны? Білім ж?не ?ылым министрлігі ?л-Фараби атында?ы ?аза? ?лтты? университеті ?ОЖ 130.2:74/75 (574) ?абитов Т?рсын Хафиз?лы ЭКОЛОГИЯЛЫ? М?ДЕНИЕТ (О?у ??ралы)

2 ЭКОЛОГИЯЛЫ

ЭКОЛОГИЯЛЫ

М?ДЕНИЕТ (О?у ??ралы) ?абитов Т?рсын Хафизович философия ?ылымдарыны? докторы, профессор тел.267-43-83 (109) e-mail: tursungabitov@mail.ru Мазм?ны І модуль. ?аза? хал?ыны? д?ст?рлі м?дениетіндегі экологиялы? ?стындар Д?ріс 1. Экологиялы? м?дениет т?сінігі...............................................................6 Д?ріс 2. ?азіргі ?о?амны? экологиялы? м?дениетін зерттеудегі ?дістемелік ба?ыттар......................................................................................................20 Д?ріс 3. ?аза? м?дениетіндегі экологиялы? ?станымдар................................27 ІІ модуль. Т?л?аны? экологиялы? м?дениетіні? ?алыптасу м?селесі Д?ріс 4. Т?л?аны? экологиялы? м?дениетіні? ?алыптасуына ?леуметтік институттарды? ?сері....................................................................................39 Д?ріс 5. Т?л?аны? экологиялы? м?дениетін ?алыптастыруды? факторлары………………………………………………………………….48 Д?ріс 6. Т?л?аны? экологиялы? м?дениетін ?алыптастыруды? концептуалды моделі………………………………………………………54 Ш модуль. ?аза?стан Республикасыны? ?азіргі кездегі экологиялы? жа?дайы Д?ріс 7. Экологиялы? м?дениет дамуыны? негізгі к?рсеткіштері………..60 Д?ріс 8. Жастарды? экологиялы? м?дениетіні? де?гейі (?леуметтік зерттеу негізінде)…………………………………………………………………….78 Пайдаланыл?ан ?дебиеттер тізімі ……………………………………….85

3 І модуль

І модуль

?аза? хал?ыны? д?ст?рлі м?дениетіндегі экологиялы? ?стындар Д?ріс 1. Экологиялы? м?дениет т?сінігі. Таби?и ж?не ?леуметтік ?згерістерді? к?п болуы ж?не оларды? жа?андануы адамзатты оны? ары ?арай тіршілік ету м?мкіндігі туралы ойландырмай ?оймайды. ?азіргі кезде адамзат алдында т?р?ан міндет экологиялы? м?селелерді шешуді? о?тайлы жолдарын табу. Б?гінгі к?ні экологиялы? да?дарысты? негізгі себептеріні? бірі болып ?о?амны? экологиялы? м?дениетіні? т?мендігі табылады деп сеніммен айту?а болады. ?азіргі кездегі экологиялы? жа?дай ?о?амны?, адамны? ?мір с?ру ортасына деген ?арым – ?атынасына бас?аша ?арау?а м?жб?р етті. Экологиялы? м?селелер адамдарды? таби?и орта?а деген рационалды емес ?арым – ?атынасыны? салдары ретінде пайда болды. Ендігі кезде экологиялы? апаттан ?алай ??тылу немесе оны бастан ?ткізу туралы емес, оны? техногендік ж?не экологиялы? – м?дени салдарын ?алай же?ілдетуге болады деген с?ра? туындайды. М?дениет ?зіні? даму барысында белгілі бір ма?ынада ?зі м?селелерді ту?ызды ж?не сол м?селелерді шешу ?шін біз ?азір м?дениетке ж?гінеміз. Ян Щепаньскиді? пайымдауынша: «?рпа?тан – ?рпа??а берілетін белгілі бір идеялар болады. Б?л идеялармен ??ндылы?тар ж?йесі байланысты. Олар индивидтер мен топты? іс - ?рекеті, мінез – ??л?ын, ?абылдау ж?не ойлау ?дісін аны?тайды. Б?л барлы? жиынты? м?дениет деп аталады» [3]. М?дениет экологиясы терминін ал?аш ?ылыми айналым?а енгізген Д. С. Лихачевты? пікірінше этикалы? – рухани ??ндылы?тарды ашатын экологиялы? м?дениет с?ра?тары зерттеуді аса ?ажет етеді. Экологиялы? да?дарыс?а ?ауіпті тудыратын тек сырт?ы ортаны? ластануы ?ана емес, сонымен ?атар адамны? ішкі ?леміні?, м?дениетіні?, санасыны? ластынуы да экологиялы? ?ауіпті ??райды деген ?алымны? ойына ?осылу?а болады [2]. Егер «м?дениет» т?сінігіні? бастауларына к?з ж?гіртсек, адамны? таби?ат?а ?атынасы ?немі м?дениетпен «??деліп» отырды. Ондай ?атынасты? бастап?ы негізі ретінде ?о?амны? ?арапайым ?ажеттіліктері болды, ал таби?атты адам ?зіні? ?ажеттіліктерін ?ана?аттандыруды? т?сілі ретінде ?абылдады. ?о?ам таби?атты «??дайландырып», онымен «диалог?а» т?суге тырысты. Адамдар негізінен таби?атты? т?тасты?ын, ?зіні? таби?атпен байланысыны? ?зілмейтіндігінжа?сы сезе білді ж?не ?абылдаушы м?дениеттен ?ндіруші м?дениетке к?шу ар?ылы ?леуметтік - м?дени экспансияны? рычагі ар?ылы таби?атпен байланысын к?шейтті. Экологиялы? м?дениет к?рделі ??ым ретінде таби?атты танып білу, пайдалану ж?не жа?арту іс – ?рекет т?рлеріні? м?дениетімен байланысты. Ал жеке адамны? экологиялы? м?дениеті дегеніміз – таби?атты аялау?а, ?ор?ау?а ба?ыттал?ан білімі, іскерлігі, да?дысы, оны ж?зеге асыруы. Я?ни экологиялы? м?дениетті ?алыптастыруды? ма?саты – адам – ?о?ам – таби?ат ж?йесіне ?йлесімдік орнату, таби?и байланысты са?тау, молайту, тиімді пайдалану, жуапкершілік сезімін арттыру. Экологиялы? м?дениет б?л – адамдарды? таби?атты ?абылдау де?гейі ж?не ?лемдегі ?зіні? орнын ба?алауы, адамны? ?лемге деген ?арым – ?атынасы. «Экологиялы? м?дениет» т?сінігіні? генезисін ?арастырса?. Бастап?ыда термин ?леуметтік ?арым – ?атынастарды? белгілі бір т?рін бейнелейтін, на?тыра? айтса? ?о?ам мен таби?ат арасында?ы ?атынасты бейнелейтін таби?атты? біры??ай сегментін, б?лігін білдірді. Б?л ??ым?а бірнеше зерттеушілер бірін –бірі толы?тыратын ?р т?рлі аны?тама береді: В. Межжерин экологиялы? м?дениетті ?ылым, технология, дін, философия, астрология, ?дебиет, ?нер барлы?ы бірге адам ?міріні? образын жаса?анды?ын факт ретінде ?арастырады. Ол ар?ылы шынайы ?леммен ?зара байланысты орната отырып, адам ?зіне ?абілеттілікті?, икемділікті? жо?ар?ы формасы ретінде ?арастыру?а болатын ?алыпты жа?дайын ?амтамасыз етеді. Б?л дегеніміз Жер планетасында?ы экологиялы? адамны? пайда болуын білдіреді.

4 С.Н. Глазачев

С.Н. Глазачев

?рамына экологиялы? іс – ?рекетті? мотивациясы, экологиялы? білім ж?не таби?атты са?тау, оны ?ор?ай алу кіретінэкологиялы? м?дениетті? негізін сендіру, экологиялы? сана ??райды деп есептейді. Ю.Л. Хотунцев экологиялы? м?дениет феноменіні? ??рылымды? б?лінуін ?сынды. Оны? к?з?арасы бойынша таби?атты? са?талуын ?арастыратын, сонымен шарттал?ан адамзат іс – ?рекеті т?сіліні? жиынты?ы деп к?рсетеді, ол мыналарды ?амтиды: таби?ат ?мірді? ж?не с?лулы?ты? бастауы болып табылатынды?ын т?сіну, оны са?тау?а деген жауапкершілік, кез – келген іс – ?рекет, ?ызмет т?рін ?орша?ан ортаны ж?не адам денсаулы?ын ?ор?аумен салыстыра білу ?абілеті, таби?атты ?ор?ау іс – ?рекетіне, ?ызметіне аса ?ызы?ушылы? таныту ж?не оны ж?зеге асыруды. А.О. Лагутин бойынша экологиялы? м?дениет – ма?саты адам ?о?амыны? таби?и – ?леуметтік потенциалын дамыту мен са?тау, ?о?амны? т?ра?ты экологиялы? ке?істігін ?алыптастыру болып табылатын ашы? жо?ары ?негелілік ??ндылы?ты? ??рылымдарды? динамикалы? ж?йесі. Жалпы экологиялы? м?дениет т?сінігі ?азіргі кезде таби?ат?а деген жауапкершілікті ?арым – ?атынасты, таби?атты ба?алауды білдіретін бастап?ы ма?ынасына ?айта оралады. Таби?ат ?зара ?рекетті? те? ???ылы серіктесі ретінде ?арастырылады, ал «экологиялы? м?дениет» болса адамзат м?дениетін ??райтынды ?леуметтік топты? ж?не т?л?алы? де?гейде белгілейді. Экологиялы? м?дениет ?леуметтік де?гейде ноосфера жасау ?дерісін бас?аруды ж?зеге асыратын, ?орша?ан орта?а ?атысты та?ылы?тан арылуды іске асыратын адамзатты? іс – ?рекеті ар?ылы к?рініс табады. Топты? де?гейде экологиялы? м?дениет ?зіне, бас?алар?а, таби?ат?а ?атысты адамзатты? эгоизмді е?серуге септігін тигізеді, т?л?а аралы? байланыс ?алыптасуыны? іске асатын бас?аша механизмдеріне к?шуге м?мкіндік береді, ал олар ар?ылы дамуды?коэволюциялы? формасына к?шуге м?мкіндік береді. Экологиялы? м?дениет – б?л адамны? таби?ат?а ?серіні? ?леуметтік реттеушілеріні? жиынты?ы, экологиялы? білім мен т?рбие беруді? ж?йесі. ?алыптас?ан жа?дайда сол ар?ылы ?ана ?о?ам мен таби?и ортаны? тепе – те?дігін ?стау м?мкін болады. ?ылымда кез – келген ??былыс оны? дамуыны? диалектикасы ар?ылы ?арастырылу керек деген т?сінік бар, я?ни ?алай пайда болды, ?зіні? эволюциясы барысында ?андай кезе?дерден ?тті, ?згерістерді? болуына не себеп болды ж?не т.б. Адам мен таби?ат ?арым – ?атынасыны? тарихи дамуыны? бастап?ы кезе?і архаикалы? д?уір болды. Б?л кезе?де адам таби?атты? барлы? за?дыдылы?тарына ба?ынып, онымен ажырамас бірлікте болды. Осы уа?ытта ?о?ам таби?атты ?зіні? ?ажеттіліктеріне емес, керісінше ?о?ам таби?ат?а бейімделеді. Б?л кезе?ні? экологиялы? санасыны? ерекшеліктері мифтер ж?йесіні? анализі ар?ылы к?рініс таба алады. На? мифтік шы?армашылы?та ал?аш?ы ?ауымды? адам ?зін таби?и ортадан б?луге ж?не таби?ат?а ?зіні? т?жірибелік ?арым –?атынасын к?рсеткісі келді. Мифтік санада ал?аш?ы ?ауымды? адам мен топты?, адам мен таби?атты? бірлігі к?рініс табады. Сонымен, ал?ашы?ы ?ауым адамы ?зін таби?атты? бір б?лшегі ретінде ?арастырады. Уа?ыт ?те келе адамзат ?о?амыны? даму барысында адам таби?ат?а физикалы? т?уелсіз бола баста?аннан кейін, адам таби?аттан алыстай бастайды. Таби?ат адам?а ?арсы ?ойыл?ан, о?ан т?уелсіз ретінде ?абылданады. Б?л таби?аттан алыстау кезе?і бірнеше кезе?нен ?тті. Бірінші кезе?де таби?ат?а деген ?арым –?атынас а?ырындап ?згере бастайды. Кейбір авторлар мифті? диалектикалы? ?арама – ?айшылы?ыны? м?ні ?зін таби?атпен бір деп сезінумен, саналаумен ?атар, ?иял, ой ж?зінде таби?ат к?штерін ба?ындыруды ?амты?анын атап ?теді. М?ндай таби?ат к?штерін ой ж?зінде ба?ындыруда кейінгі ?ндірістік дамуды к?рсететін ж?не ?иялды т?жірибелік т?р?ыда ж?зеге асыруды ??райтын революциялайтын негіз болды. Б?л жануарлы? т?рмысты?, ?мірді? ая?талуы мен рухты таби?аттан ажыратуды? бастамасын білдірді. Осы кезде адам таби?ат ??былыстарын т?сінуге тырысады. Б?л ?лемдегі болып жат?ан барлы? н?рсені бас?аратын бас?а ?лемдік рухтар бар деген к?з?арасты? ?алыптасуына ?келеді. ?о?ам дамуыны? б?л кезе?інде таби?ат?а ?арым – ?атынас магиялы? д?ст?рлерді? толы? ж?йесі ретіндегі адам санасында к?рініс табады.

5 Ендігі кезекте таби

Ендігі кезекте таби

атпен ?зара ?арым – ?атынас ?ана емес, арнайы ритуалдар ар?ылы адам?а к?мектесетін, сонымен ?оса зиян келтіретін рухтар ?лемімен ?арым – ?атынас орнату басты бола бастады. Ежелгі ?лем м?дениетінде таби?ат к?штеріне бас июмен ?атар адамны? б?лектенуі ж?не ?зін жо?арылатуы туралы идея туындайды. Египет ??дайлары пантеонында ерекше м?дени пласттар ?арастырылады: ??дайлар – жануарлар; ??дайлар – жартылай адамдар; адам бейнесіндегі ??дайлар. Ол кезде білім та?даулыларды? ?ана еншісінде болды, к?пшілікті? ?лесінде таби?ат?а жасал?ан бастап?ы ба?ылаулардан ?зіліп алын?ан тек ритуалдар болды.«Аяушылы? типіндегі» шаруашылы?ты ж?ргізумен ?атар, ежелгі м?дениеттер таби?атты, ?нерді тамашалай білді. Таби?аттан алыстау ?дерісіне отыры?шылы? ?мірге к?шу ?лкен р?л ойнады. Отыры?шылы??а к?шуге, ?леуметтік байланыстарды? ?иындауына байланысты а?ырындап адамны? таби?ат?а деген ?арым – ?атынасы ?згереді, б?л ?леуметтік – м?дени ??ндылы?тар ж?йесімен бекітіледі. Адамны? таби?аттан алыстауыны? келесі кезе?і антика д?уірімен байланысты. Б?л д?уірге ?орша?ан ортада?ы болып жат?ан ??былыстарды т?сінуге тырысу, адамны? ?лемдегі алатын орнын аны?тау т?н болды. Таби?атты? за?дылы?тарын са?тай отырып, игілікке жету м?мкіндігі туралы ал?аш рет к?з?арас ?алыптасты. Таби?атты? за?дылы?тары бойынша ж?ру ?шін оны зерттеу ?ажет болды. С?йтіп, антика заманында адам мен таби?атты? ?арама –?арсылы?ын к?шейтетін фактор –таби?атты ?ылым т?р?ысынан т?сіну болды, ендігі жерде таби?ат зерттеуді? объектісі болды. Адамны? таби?аттан алыстауыны?, оны? таби?и ортадан «б?лінуіні?» ?шінші кезе?і монотеистік діндерді? пайда болуымен байланысты. Дін адамды жо?ары?а, ?лемні? шы?ына ?оя отыра, таби?и объектілерді ?абылдауын ?згертті. Таби?ат ж?не таби?и орта ?зіні? ??ндылы?тарынан айырылады, егер ол адам?а пайдалы болса ?ана ??ндылы?ы болды. Таби?атты адам?а т?уелсіз, о?ан ?арама – ?арсы ретінде ?абылдау Жа?а заман д?уірінде болады. Адам таби?атты? билеушісі ретінде ?арастырылады. ?орша?ан орта адам?а, оны ба?ындырып, техникалы? ?сер етуді? объектісіне, сар?ылмайтын ресурстар к?зіне айналдыру ?ажет бол?ан,?арама –?арсы фактор ретінде болды. Жа?а заманда таби?ат адамны? тілегін орындаушы ретінде ?арастырылады ж?не оны ба?ындыруда?ы жетістіктер таби?атты? к?штерін же?у деп т?сінілді. Адамны? таби?ат?а шексіз билігін философия классиктеріні? е?бектерінен Ф. Бэконнан бастап Л. Фейербах?а дейін табу?а болады. Мысалы, П. Гольбах таби?и ортаны бізге к?рінетін заттарды ?ндіру ?шін ж?не ?рекет ету ?шін ?ажеттіні? барлы?ын ?амтитын ?лен шеберхана ретінде ?арау?а ша?ырды. Декарт біз ?ол ?нершілерімізді? к?сібін білетініміз сия?ты, отты?, ж?лдызды?, суды?, ауаны?, аспанны?, я?ни бізді ?орша?ан денелерді? барлы?ыны? ?серін ж?не к?шін біле отырып, соларды? к?мегімен «практикалы?» философияны жасау туралы айтады. Сол білімдерді барлы?ына ?олдана алатынды?ымызды ж?не таби?атты? иесі бола алатынды?ымыз туралы атап к?рсетеді. М. Хайдеггер ?азіргі экологиялы? ахуалды тудырып отыр?ан негізгі себепкерді? бірі техника?а жан – жа?ты талдау берді. Ол техниканы адам іс –?рекеті, ?рі соны? ??ралы деп ?арастырудан бас тартып, техниканы таби?и заттарда жасырын ?ал?ан ??пияны? ашылу т?рі деп біледі. Машинаны ойлап табу ар?ылы адам таби?атты? жасырын к?шін, ??пиясын ашады, с?йтіп, оны ?зіне ?ызмет істеуге м?жб?р етеді [4]. Адам техниканы д?ниеге ?келуші, жаратушы бол?анымен ?зі де соны? шырмауында ?алып отыр. «Техника ?з – ?зінен ?ауіпті емес. Еш?андай да техникалы? си?ыр жо?, біра? техниканы? м?ндік, болмысты? ??пиясы бар екені рас. Техниканы? м?ні – жасырын н?рсені ашу, жария ету, ал, ол дегеніміз, ?зімен бірге ?ауіп –?атерді ала ж?реді [4,34]. А. Хунинг техниканы адамны? ?мір мен билікке деген талпынысынан туында?ан д?ние деп ?арастырады. Оны? ойынша адам жаны мен адамзат рухы техника ?ар?ынынан ?алмай, одан да басым к?йде дамуы ?ажет деп жазады. Солай істегенде ?ана адам техникалы?

6 жа?ашылды

жа?ашылды

тар?а дайын болады. Тек солай бол?анда ?ана адам экологиялы? м?селелерді шеше алатындай жа?дай?а жетеді, ?з ?рпа?ыны? жар?ын болаша?ын ?амтамасыз етеді. Таби?ат негізгі ?ызметі адамны? ?сіп келе жат?ан ?ажеттіліктерін ?ана?аттандырушы пассивті жа? ретінде ?абылдана бастады. Б?гінгі к?ні адам мен таби?ат арасында?ы ?арым – ?атынас ж?не экологиялы? да?дарысты? болуын еуропалы? ?ркениетті? даму ерекшеліктерінен іздеу керек деген пікірмен келісуге болады. Ол ерекшеліктер мына пайымдауларда к?рініс табады: Таби?ат адам ?шін жаратыл?ан, адам оны? иесі болып табылады. Таби?ат ішкі моральды? ??ндылы?тардан ж?рдай, тек адам ?ана о?ан м?н, ма?ыз бере алады. Таби?ат адаммен жетілдірілу керек ж?не жа?артыл?ан к?йінде адамны? жердегі табысыны?, же?ісіні? ку?сі болу керек [5]. ?ар?ынды нары?ты? шаруашылы? – т?тыну идеалдарыны? м?дениетіндегі басым м?дени ??ндылы?тарды? шкаласын т?бірімен ?згертті. Таби?атты негізінен таусылмайтын ?азына ретінде ?арастыра бастады. Егер онда бір н?рсе жетіспесе, со?ан лайы?ты техникалы? жобалар пайда болды, оларды? іске асырылуы ?орша?ан орта?а зиянды ?серлерді? болуын ?арастырусыз ж?зеге асырылды. Адамдар ?здеріні? іс – ?рекетіні? н?тижесі туралы енді ?ана, техногендік м?дениетті? жа?а жетістіктеріні? салдары айма?ты? ж?не ?аламды? де?гейде бол?анда ?ана ойлана бастады. Техника мен технология?а негізделген материалды? м?дениет тек ?ндірістік іс – ?ркетті ?ана емес сонымен ?атар экологиялы??а зиян келтіретін, адамды инженерлік, технологиялы? ойлау стиліне ба?ыттады. Ондай стиль таби?ат объектілерін зерттеуде, ?орша?ан ортаны техногендік сфера?а ?айта ??руда пайдалы болды, біра? ол тіршілікті? ?айталанбайтынды?ын, оны? бірегейлігін саналау?а м?мкіндік бермеді. Ондай ойлау ж?йесі Жа?а заман д?уірінде ?алыптасты. Ол м?дениетті? техногендік типіні? жасалуын ?арастырды, онда таби?ат?а те? ???ы?ты, жетілген субъект емес, экспансия объектісіні? р?лі берілді. ?за? уа?ыт бойы адамзат таби?атты шексіз пайдалана беруге болады деп ойлады ж?не ол адам?а пайдалану ?шін берілген деген к?з?арас болды. Таби?ат ресурстарын ж?нсіз, олар таусылмайтындай пайдаланды. Бірнеше уа?ыт?а дейін б?л ?дерістер, радикалды экологиялы? да?дарыс?а ?келмегендіктен салыстырмалы т?рде аса ма?ызды емес болып саналды. Осы?ан байланысты экологиялы? к?з?арасы, санасы дамы?ан ?о?ам ?алыптастыру ?ажеттілігі туындады. Экологолиялы? сананы? экоцентрлік типі б?л –адамны? ?зін таби?и ортаны? бір б?лшегі ретінде санау ж?не ?орша?ан ортаны? са?талуына ба?ытталу т?н адамны? к?з?арастар ж?йесі. Экологиялы? сана деп, к?рделі ж?йе м?ніні? к?рінісін, таби?и ресурстарды пайдалану, ?айта ??ру?а байланысты адамдарды? бір – біріне ж?не ?орша?ан орта?а ?арым – ?атынасы т?сініледі. XX ?асырды? екінші жартысынан бастап рухани м?дениетті? жа?дайы ?ауіп ту?ыза бастады. А. Печчейді? пайымдауынша «адамзатты? алдында оны? эволюциясыны? ?ткен сатысында?ы м?селені? м?ні адамдар осы ?лемге ?здері ?келген ?згерістерге сай ?здеріні? м?дениетін бейімдей алмауында. Экологиялы? м?селелерді шешу е? алдымен адамны? ішкі болмысыны?, адамны? ?зіні? ?згеруінен басталу керек» [2,6]. Экологиялы? гуманизм ?зіні? дамуында ?зіні? ?сер ету ке?істігін к?шейте отырып, экологиялы? идеология?а айналады, оны? негізінде экологиялы? м?дениет жасалады. Экологиялы? идеология - б?л ?мір идеологиясы, адам мен таби?ат арасында?ы ынтыма?тасты? идеологиясы. Б?рінен б?рын б?л адамзат ?ызметіні? барлы? саласында таби?и ортаны? о?ан енгізілген ?згерістерге деген реакциясын есепке алу. Рухани м?дениетті? барлы? салалары ?згере отырып экологиялы? м?дениетті жасау?а ?лес ?оса алады. Тарихта рухани м?дениетті? бірінші саласы к?рінбейтін м?дениет – мистика болды. ?азіргі экологиялы? жа?дайда актуалды бола баста?ан экологиялы? апатты?

7 ?ауіптілігі адамны

?ауіптілігі адамны

таби?ат к?штері алдында?ы ?лсіздігін табу жолында?ы мистикалы? к?з?арасты? туындауына м?мкіндік ту?ызды. ?о?амды? сананы экологияландыру ?рдісін бірнеше саты?а б?ліп ?арастыру?а болады: біріншіден, адамны? таби?ат?а ?арым – ?атынасын ?р т?рлі сезім формасында к?рсетуі(нем??райлылы?, ?рей, байбалам т.б); екіншіден, экологиялы? м?селеге аса ?ызы?ушылы? таныту( биосферада?ы эволюциялы? ?згерістерді? м?нін к?рсету, оны? т?тасты?ыны? детерминациясын к?рсету); ?шіншіден, таби?и ??былыстарды т?сінуден ?леуметтік іс - ?рекетке к?шу, жа?ымды іс - ?ркетке к?шу; т?ртіншіден, адамны? таби?ат?а ?атысты жауапкершілік де?гейіні? жо?арылауы, к?нделікті ?мір барысында к?рініс табатын экологиялы? сананы? т?л?аны? ішкі м?дениетіні? элементі ретінде болуы. Б?л аспектіде экологиялы? сана мен экологиялы? м?дениетті? де?гейі б?л – ?о?амны? таби?атты ?леуметтік ма?ызды ?ызметке оны тану ж?не дамуын практикалы? пайдалану негізінде ?аншалы?ты тере? ж?не жан – жа?ты ?осуыны? к?рсеткіші болып табылады. ?азіргі кезде ауыр экологиялы? то?ырау?а технократиялы? ?ркениетті? жолын та?да?ан ж?не сол м?мкіндіктер ар?ылы онда?ы бар, біра? ?ажетті де?гейде талап етілмеген ?леуметтік – м?дени дамуды ескермеген адам кін?лі. Со?ында ?азіргі адам ?зі бас?арып отыр?ан ??ндылы?тарды шынайы, ?зіні? ??ндылы?тары деп санайды ж?не оларды? адамзатты, ?о?амды, таби?атты жала?аштандыра отырып, шынайы ?леуметтік – м?дениеттік ??ндылы?тарды? девальвациясына ?келетіндігін саналамайды. М?дениет адамны? т?рмысыны? іске асуыны? ??ралы болып ?ана ?оймай, сонымен бірге оны? дамуыны? факторы болады. Адам ?леммен ж?не барлы? н?рселермен тікелей емес, м?дениет ар?ылы ?зара ?рекеттеседі. ?лемдік ?о?амдасты? интеграциясы ?дерісінде м?дениетті? экологиялы? функциялары ерекше ма?ыз?а ие болды. М?дениет мазм?нына, ба?ытына ?арай халы?тарды жа?ындастыра, бір – біріне жат ?ыла алады. ?азіргі кезде адамзатты? ?мір с?руі к?бінесе, ?зінде т?л ?лтты? м?дениет пен жалпы адамзатты? ??ндылы?тарды байланыстыратын біры??ай ?леуметтік – м?дени ке?істікті? ?алыптасуына байланысты. Адамзатты? та?дыры т?уелді болатын орталы? факторлар экологиялы? – м?дени доминанттар, т?л?аны? гуманды? ?асиеті болады. Тек экономикалы? даму?а ба?ыттал?ан стратегияны? орнына орталы?ында адам ж?не «тірі зат» болатын стратегия келеді. Адамзат дамуыны? ішкі логикасы адамзатты? ?мір іс – ?рекетін, оны ?йымдастыру т?сілдерін, ?лемні? ?р б?рышында?ы м?дениеттерді реттеуді? ?ажет екендігін аны?тайды. Жердегі ?мір, адамны? мекен ететін ортасына деген ???ы?ы сия?ты ??ндылы?тар?а ?атысты біры??ай принциптер ?ажет бола бастайды. Ма?сат ?лтты? м?дениеттерді те?естіру (нивелирлеу) емес, оларды? гуманистикалы? бастауларын біріктіретінді іздеу. Б?л жа?дайда ??ндылы?ты? экологиялы? императивтер ?лемдік экологиялы? м?дениеттерді? ?алыптасуында?ы ма?ызды интегративті фактор болады. М?дениет к?бінесе интеллектуалды? де?гейді? к?рінісі болып табылады, ал интеллект ?ылыми – техникалы? прогресті? ?серімен ойлауды? технизациясына душар болады. Эком?дениет адамны? оны ?орша?ан ортамен ?арым – ?атынасын, сонымен ?атар осы ?арым – ?атынастарды ?йымдастыру ?діс – т?сілдерін де реттейді. Экологиялы? м?дениет білім беруді? барлы? салаларына енуі ?ажет ж?не т?р?ындарды? барлы? топтарын ?амтуы абзал. Ол ?о?амны? таби?атпен тепе – те?дік ?стай алу ?абілеті ретінде дамуы керек. К?птеген ?алымдар мен мамандарды? ойынша экологиялы? да?дарысты тек экологиялы? м?дениетті? негізінде ?ана е?серуге болады, оны? негізгі ма?ызы адам мен таби?и ортаны? бірге ?йлесімді дамуы, сондай – а? ?орша?ан орта?а тек материалды? ?ана емес, сонымен бірге рухани ??ндылы? ретінде ?арау. ?тпелі кезе? елдерінде жо?ары экологиялы? м?дениетті ?алыптастыру арнаулы экологиялы? саясатты ж?ргізумен тікелей ай?ындалады. Ымырашылды? жолын іздестіру ашы? сипатта болуы керек. Экологиялы? саясатты? ма?саты мен міндеттері туралы орта? пікірді ай?ындауды? ?ажетті шарты барлы? м?дделі жа?тарды?, барша ж?ртшылы? пен

8 ?кіметтік емес

?кіметтік емес

йымдарды? арасында аралы? ?ызмет к?рсету болып табылады. С?йтсе де, со??ы с?з н?с?ау беруші органдарда ?алады. Экологиялы? саясат алдын алу шараларын белгілеу принципіне, «ласта?ан а?шасын т?лейді» принципіне, т?ра?тылы? принципіне, жеке жауапкершілік концепциясына негізделуге тиіс. ?йткені ?орша?ан орта ж?не даму ж?ніндегі Рио – де – Жанейро декларациясына с?йкес, орны?ты дамуды? т?пкі ма?сатына ?о?амны? барлы? тиісті топтарыны? келісімді іс – ?имылы ар?ылы жетуге болады» [6]. ?ажетті экологиялы? м?дениетті ?алыптастыру ?аза?станды?тарды? т?л міндеті болып табылады, осы?ан ?атысты кезек к?ттірмейтін м?селе еліміздегі таби?атты ?ор?ау?а ба?ыттал?ан за?дарды? заман талаптарына сай ж?йесін ?алыптастыру, я?ни за?ды к?шейту.Сонды?тан, экономикада?ы сия?ты экологияда да алдымен ?з к?шімізге, ?леуетімізге с?йенуге тура келеді. Республикада ат?ару билігі мен мемлекетті? ?з азаматтары алдында оларды? ?сіп - ?ркендеп, толы??анды ?мір с?ру ?шін жауапкершілік ж?йесі енді – енді ?алыптасып келе жатыр. Дамы?ан елдерде осы м?селе бойынша иы? тірестіре ?имыл жасайтын ?о?амны? ?ш жетекші к?шіні? - мемлекеттік ??рылым, к?сіпкерлік сала ж?не «?шінші сектор делінетін беймемлекеттік ?йымдарды? ?леуметтік м?дделестігіне ?ол жеткізуге бізде ?лі ертерек. Алайда, ?ркениетті даму жолына біржола ма?дай т?зеген ?р?андай ел жо?арыда атал?ан шаралар кешеніне арнап, соны? ішінде ?лем ??ла? т?ріп, к?з тігіп отыр?ан экология саласында да берік ???ы?ты? негізді б?гіннен бастап ?алап ?оюы тиіс» [7]. ?аза?стан т?уелсіздік ал?аннан бастап ?зіні? статусын жан – жа?ты ж?не белсенді к?тере бастады, экологиялы? ?арама – ?айшылы??а к?п к??іл б?ле бастады. 1997 жыл?ы 23 маусымда?ы Б??ны? арнайы сессиясында ел басым ыз Н.?.Назарбаев ?лемдік ?о?амдасты?ты экологиялы? м?селелерді к?ш біріктіре отырып, соны? ішінде оны? ойынша ?лемдік ма?ызы бар Семей полигоны ж?не Арал те?ізі м?селелерін шешуге ша?ырды. Халы?ты? таби?и ортаны ?ор?ау?а белсенді ?атысу ?ажет екендігін т?сінбейінше салын?ан к?ш к?тілетін н?тиже ?келмейді. ?рине экологиялы? м?дениетті? ?алыптасу процесінде мемлекет, мемлекеттік саясат ?орша?ан ортаны ?ор?ау саласында ?лкен р?л ойнайды. Мемлекет экологиялы? саясатты? субъекті ретінде ?орша?ан ортаны ?ор?ауды ?амтамасыз ету керек. Жо?ары м?дениетті елдерде экологиялы? таза емес т?тыну тауарларынан халы?ты ?ор?ау ісіне ?лкен ма?ыз беріледі. Нары?ты? бір тетігі жарнама зиянды ?німдерді насихаттаудан аула? болу?а тиісті. Мысалы экологиялы? жа?ынан ?ауіпсіз ?нім ?ндіру туралы ?тінішті тексеру, т?тыну тауарлары ж?нінде соны к?рсеткіштерді пайдаланып, ж?ргізілген салыстырмалы тексеруді? н?тижелерін ж?ртшылы??а хабарлап отыру керек. Осы ж?нінде Б?? – ны? ?орша?ан орта ж?нінде комиссиясыны? «Экономикасы ?тпелі кезе?дегі елдердегі таби?атты ?ор?ау ?ызметін кешенді бас?аруды? басшылы??а алар принциптері» атты ??жатта былай делінген « Экономикалы? ж?мыспен айналысатын субъектілерді? т??ірегінде оларды ?ндірісті? экологиялы? т?р?ыда таза ?ндіруге м?жб?р ететін белгілі д?режеде ы?палды ?о?амды? пікір ?алыптастыру ма?сатында, экологиялы? топтар мен т?тынушылар ассоциацияларына халы?ты хабардар етуді жа?сарту ж?ніндегі нау?анды ?олдап отыру керек. Б?л ?шін за?дарда ?йымдар?а на?ты за?ды? ???ы?тар беру керек. Б?л ?шін за?дарда ?йымдар?а на?ты за?ды ???ы?тар беру керек, атап айт?анда м?ліметтерді кедергісіз алу?а, жеке адамдарды? ???ындай, сот жолымен аны?тау ???ын беру керек [8]. Адамзат тарихыны? дамуы, ?ылыми – техникалы? ?дерістерді? жеделдеуі ?о?ам мен таби?ат арасында?ы ?зара ?атынасты барынша шиеленістіріп, ?аламны? экологиялы? байланысыны? ш??ыл б?зылуына алып келді. Адамзатты? ?ылыми – техникалы? прогресс жолында дамуы адам мен таби?ат арасында?ы ?зара ?арым – ?атынасты ?згертті. Адамды таби?и орта?а ?арама – ?арсы ?оятын, адам мен ?орша?ан ортаны? таби?и байланысыны? б?зылуы орын алды. Адам іс – ?рекетіні? ?орша?ан орта?а ?серінен таби?и орта ?алпына келу м?мкіндігінен айырыла бастады.

9 Барлы?ымыз

Барлы?ымыз

а белгілі, ?ылыми – техникалы? прогресті? жа?ымды жа?тарымен ?оса, жа?ымсыз жа?тары да болды: таби?и орта?а жа?ымсыз антропогендік ?сер, адам ?міріні? экологиялы? жа?дайыны? нашарлауы; таби?и ресурс шы?ындарыны? к?беюі; адамзат ?ркениетіні? ?міріне ?ауіп т?ндіретін ?ару жасау; ?нерк?сіптік – дамы?ан ж?не дамушы елдер арасында?ы ?леуметтік – экономикалы? даму де?гейіндегі те?сіздікті? к?шеюі. ?сіресе, б?гінгі экологиялы? апат бізді? елімізге ?ауіп т?ндіріп т?р?аны барлы?ымыз?а да белгілі. ?асырлар бойы адам баласы ?зін таби?атты? ?ожасы, билеушісі ретінде сезініп, одан ?зіне керекті? барлы?ын алды. Біра? о?ан келтірілген зиянны? орнын толтыру?а, дер кезінде ?ам?орлы? жасау?а ?деттенбеді. Экологиялы? т?рбие беру – адамзат баласыны? ?р бір іс – ?рекетіне шек ?оя отырып, экологиялы? жа?дайды жа?сартуды? бірден – бір жолы. Осы?ан ?атысты « ?аза?стан Республикасында жалпы білім беретін мектептерді? жалпы білім мазм?ныны? т?жырымдамасында» берілетін п?ндер мазм?нын экологиялы? ж?не ?леуметтік ма?ызы бар факторлармен толы?тыру ар?ылы осы ?дерісті ж?зеге асыру керек екендігі айтыл?ан. ?ылыми – техникалы? даму кезінде барлы? адамзат алдында т?р?ан к?рделі міндеттерді? бірі – бізді? ?мір с?ріп, к?нделікті тіршілік ?ажеттілігімізге ?олданып отыр?ан таби?атты ?ор?ау, са?тау ж?не оны? сан алуан байлы?тарын ?олдан келгенше орынды да ??ыпты пайдалану болып отыр. ?орша?ан ортаны шексіз игеруді? себебінен таби?ат тепе – те?дігі б?зылды, жер эрозия?а ?шырады, суды? тазалы?ы ?згерді, тірі организмдерді? саны азайды ж?не адам баласыны? денсаулы? жа?дайы ?згерді т.б. Экологиялы? м?дениетте адамгершілікті? «алтын ережесі» (?зі?е не тілесе?, бас?а?а да соны тіле) экологияны? «алтын ережесіне» (?зі?е не тілесе?, таби?ат?а да соны тіле) айналды. Экологиялы? ?ркениетті ?алыптастыру ?шін таби?и ортамен ?оса м?дени ортаны да орны?ты ж?не адамды? талаптар?а сай ??ру керек. Б?гінгі та?да ?асырлар бойы ?алыптас?ан экологиялы? сауатсызды?тан экологиялы? м?дениетке ?ту ?ай жа?ынан болса да ма?ызды міндет болып табылады. Экологиялы? м?дениет тек м?дени м?раларды ?ор?аумен шектелмейді, ол тек м?дени салада?ы «ластанулармен» к?ресу жобаларын ?абылдаумен ая?талмайды. М?дениет экологиялы? ?ор?ау функцияларымен ?оса парасатты – гуманистік «м?дениетті» пайдалану талаптарын ?зіне ?осып алуы ?ажет. Таби?атты ?ор?ау м?дениетіні? ?арапайым, ?рі ма?ызды шарты – осы істегі т?мендегідей ?иынды?тарды шеше білу: 1.таби?атты ?ор?ауды тек мамандандырыл?ан арнаулы ?жымдарды? міндеті деп есептеу; шын м?нінде экологиялы? м?селелер жалпы, ?о?амды?, ?мбебапты сипатта болады. 2.Экономикалы? даму ма?саттарын экологиялы? м?селелерден б?лек ?арастыру. 3.таби?атты ?ор?ау за?дарыны? т?мен де?гейі, арнаулы мамандарды? жетіспеушілігі. ?азіргі ?ылыми ?дебиеттерде экологиялы? т?рбиені? мынадай міндеттер мен ма?саттарды ?амтуына к??іл б?лінеді: 4.адамны? ?орша?ан орта?а ?сері ж?не оны? за?дылы?тарыны? орындалуын аны?тайтындай алды??ы ?атарлы ой, пікірлер мен ?ылыми деректерді ?амтуы; 5.?о?амны? материалды? ж?не к?штеріні? ?айнар к?зі – таби?и ж?не ?леуметтік ортаны? жан – жа?ты бай ??ндылы?тарын т?сіну; 6.таби?ат байлы?тарын тиімді пайдалану да?дыларын білім, таным м?селелерін ме?геру, ?зін ?орша?ан ортаны? жа?дайын ба?алай білу ?абілетін дамыту, жа?сартуды? шараларын ?абылдау, адам ?ызметіні? таби?ат?а тигізер зиянын алдын – ала болжай білу. таби?ат?а зиян келтірмеу ба?ытында?ы тиісті ережелерді саналы т?рде орындап отыру; таби?и ж?не ?леуметтік ортаны жа?сарту ?ызметін, таби?атты ?ор?ау идеяларын жетілдіру;

10 таби?и ж

таби?и ж

не ?леуметтік орта?а деген жауапкершілікпен ?арауды ?алыптастыру – т?рбиені? ??рамдас бір б?лігі. Экологиялы? м?дениетті ?алыптастыру ма?сатында : таби?атты ?ор?ау?а арнал?ан ?ылыми о?улар мен конференциялар ?ткізу; таби?атты ?ор?ау?а ба?ыттал?ан кештер ?ткізу; ?ылыми – к?пшілік ?дебиеттер к?рмелерін ?йымдастыру; таби?атты ?ор?ау?а ба?ыттал?ан фильмдер к?рсету; таби?атты ?ор?ауды жа?сарту ма?сатында тексеру ж?мыстарын жиі – жиі ж?ргізу. экологиялы? ба?ытта?ы ?ылыми – зерттеу ж?мыстарын жиі – жиі ?йымдастыру, жастарды ?ылыммен айналысу?а баулу. о?ушылар арасында ?р т?рлі сурет сайысын ?ткізу. экологиялы? негіздегі арулар арасында «Жер с?луы» сайысын ?йымдастыру. мектептерде, жо?ары о?у орындарындарыны? к?лемінде ?р т?рлі экологиялы? ба?ытта?ы лагерлер. мекемелер арасында, соны? ішінде ?нерк?сіп орындары арасындажыл сайын «е? экологиялы? таза» атты сайыс ?ткізу ж?не оны мемлекет тарапынан марапаттап, сонымен ?атар сол мекемеге салы?та ж?не т.б. же?ілдік беру. тама? ?ндірісінде «экологиялы? таза ?нім» номинациясын ?йымдастыру. Таби?ат – с?лулы?ты? ?айнар к?зі. Сонды?тан ол т?рбие беруді? е? ма?ызды ??ралдарыны? бірі болып саналады. Баланы? бойына игілік пен ізгілікті дарытушы таби?атты ?ор?ау сезіміне т?рбиелеу туралы ??лама ?алым К.Д. Ушинскийді? «таби?атты? дауысын – дыбысын, ?нін ата – аналар да, ?о?ам да, т?рбиешілер де, за? шы?арушылар да к??іл ?ойып ты?дауы тиіс. Таби?атпен егесу, о?ан зиян келтіру жа?сылы??а апармайды, адам?а тек оны? за?дылы?тарын білу ж?не оны? таби?и к?шін пайдалану ?ана ?алды» дегеніне ??ла? асатын мерзім ?лде?айда жетті [9]. Экологиялы? м?селелерді шешу экологиялы? таза технологияларды енгізумен, адамда экологиялы? м?дениетті? ?алыптасуымен байланысты. ?азіргі уа?ытта ?ркениет «а?паратты?», «техногендік», «компьютерлік» болып сипатталады. Осы?ан байланысты ?ркениет ?зіндік жеткілікті т?сінік бола алмайды ж?не о?ан гуманистік сипат т?н емес, керісінше ол ой мен м?дениетті технизациялайды. ?алыптас?ан экологиялы? м?селелер – ?о?амда?ы келе?сіз жа?дайларды?, адамны? ішкі да?дарысыны? салдары. Жо?ары технологиялар ?лемінде ?мір с?ре отырып, адам ?зіні? ?лемні? бір б?лшегі екенін сезіне бермейді, ?лемні? бір б?лігі екендігін ?мытып кетеді. Жо?ары техникалы ?о?амда адам?а таби?и ортамен ?арым – ?атынас жасауы ?иын?а т?седі, ал б?л м?мкіндікті? болмауы адамды жал?ызды??а ?келеді. Экологиялы? ?ркениеттілік – адамны? т?л?а ретіндегі ?негелілік императивтерін ?арастыру керек. Со??ы жылдары к?птеген елдерде моральды? сананы? экологизациясы орын алды ж?не ??ндылы?ты? ба?ыттыр ?згерді. Адам – ?о?ам – таби?ат ?арым – ?атынасы саласында?ы моральды? нормалар мен мінез – ??лы? ?негелілігі экологиялы? этиканы? негізі болады. Адамны? ?орша?ан орта?а деген ?арым – ?атынасында?ы ?негелілік позициясы гуманистік болу керек, оны? негізінде адам игілігіні? басым болуымен ?атар таби?атты? игілігі де болу керек. Экологиялы? ?ркениет жа?дайында экологиялы? сананы? ма?ызы ?лкен. ?аза?станны? экологиялы? да?дарыстан шы?уыны? ма?ызды ба?ыттарыны? бірі, т?ра?ты даму жолымен ж?ре отырып, м?ні, ма?саты азаматтарды? экологиялы? білімін, экологиялы? м?дениетін, экологиялы? т?рбиесін дамыту болып келетін экологиялы? – а?артушылы? табылады, онда?ы басты ма?сат ?о?амны? экологиялы? санасын ?згерту, адамны? таби?и орта?а деген ?арым – ?атынасын т?бірімен ?згерту болу керек. Экологиялы? ?ркениеттілік – б?л таби?и инстинктерді? м?дени, жа?ымды іс – ?рекет жа?ына сублимация ?дерісі. Экологиялы? м?селелер адамны? мінез – ??л?ын белгілейді ж?не оны? санасыны? ?згеруін талап етеді. А.Д. Урсул экологиялы? ?ркениетті? ?ш ?алыптасу кезе?ін атап ?теді. Бірінші кезе?, экологиялы? ахуалды жа?сартатын за?дарды ?абылдаумен байланыстырылады. Я?ни, экологиялы? ?ылмыс кодексін ны?айту керек.

11 Екінші кезе

Екінші кезе

де таби?атты? ластануы м?мкіндігінше азайтылып, биосфера ресурстары т?ра?тандырылады. ?шінші кезе?де демографиялы? м?селелер т?бегейлі шешіледі. «Экологиялы? м?дениет» т?сінігіні? мазм?ны материалды? ж?не рухани жа?тарды ?амтиды. Материалды? жа??а адамны? е?бек ету ?дерісіне ?атысты б?лігі жатса, рухани жа?ына адамны? таби?ат ??ндылы?тарын, оны? с?лулы?ын, таби?ат байлы?тарына ?ам?орлы?пен ?арау жатады. ?леуметтік экология м?селелеріні? ж?йесінде «экологиялы? м?дениет» «экологиялы? сана», «экологиялы? ойлау», «экологиялы? білім», «экологиялы? т?рбиеге» ?ара?анда ке? ау?ымды ?амтиды. ?азіргі ?ылыми ?дебиеттерде экологиялы? т?рбиені? мынандай міндеттер мен ма?саттарды ?амтуына к?п к??іл б?лінеді: 1.адамны? ?орша?ан орта?а ?сері ж?не оны? за?дылы?тарыны? орындалуын аны?тайтындай алды??ы ?атарлы ой, пікірлер мен ?ылыми деректерді ?амтуы; 2.?о?амны? материалды? ж?не рухани к?штеріні?м ?айнар к?зі – таби?и ж?не ?леуметтік ортаны? жан – жа?ты бай ??ндылы?тарын т?сіну. 3.таби?ат байлы?тарын тиімді пайдалану да?дыларын, білім, таным м?селелерін ме?геру, ?зін ?орша?ан ортаны? жа?дайын ба?алай білу ?абілетін дамыту, оны жа?сартуды? шараларын ?абылдау, адам ?ызметі мен таби?ат?а тигізер зиянын алдын – ала болжай білу; 4.таби?ат?а зиян келтірмеу ба?ытында?ы тиісті ережелерді саналы т?рде орындап отыру; 5.таби?и ж?не ?леуметтік ортаны жа?сарту ?ызметін, таби?ат ?ор?ау идеяларын жетілдіру, таби?ат ж?не ?леуметтік орта?а деген жауапкершілікпен ?арауды ?алыптастыру [10]. Экологиялы? м?дениетті ?алыптастыру?а деген ?ажеттілік б?гінгі к?ні к?ннен – к?нге ма?ызды болып келеді. Осы?ан байланысты П.Проскуринаны? «Бізде экологиялы? м?дениет мемлекеттік іс болу керек. Б?л м?дениет ?р ?айсысымыз?а жетпейінше еш?андай н?тиже болмайды» деген с?зі за?ды деп айту?а болады. ?о?амды экологияландыру экология туралы жан – жа?ты а?парат беретін, барынша а?паратты? ?амтамасыз етуді ?ажет етеді. Бала ба?шада, мектептерде ж?не т.б. жерлерде экология м?селесіне к?п к??іл б?лініп, тек айтылып ?ана ?оймай адамны? санасына, ж?регіне жететіндей жеткізілу керек деп ойлаймыз. ?аза?ты? д?ст?рлі м?дениетіндегі, ата – бабаларымыз жырлап, айтып кеткен таби?атты ?ор?ау?а ба?ыттал?ан ырымдар мен нанымдар, салт – жораларды б?гінгі к?ні ?рпа? т?рбиесіне пайдалану аса ?ажет. Халы?ты? ?асырлар бойы жина?тап, іріктеп ал?ан озы? т?жірибесі мен ізгі ?асиеттерін жас ?рпа?ты? бойына сі?іру, оларды? ?орша?ан орта?а ?арым – ?атынасын, д?ниетанымын, ?мірге деген к?з?арасын ж?не со?ан сай мінез – ??л?ын ?алыптастыру уа?ыт талабы. Ата - бабамыз ?андай ?иын – ?ыстау болса да со?ан т?теп беріп, ?анымен, жанымен ?ор?ап бізге ?алдыр?ан жерімізді, таби?атымызды са?тау, болаша? ?рпа??а жеткізу парыз екендігін ?р ?айсысымыз жете т?сінсек, б?ны? ?зі ?лкен жетістік деп айту?а болар еді. Гуманитарлы? біліммен ?атар экологиялы? білім адамдарды? экологиялы? санасыны? ?алыптасуына, ?аза?станны? экологиялы? да?дарыстан шы?уына септігін тигізетін, адамдарды? ??ндылы?тарды, білімді ме?геруіне м?мкіндік жасау керек. Экологиялы? сананы?, м?дениетті? ?алыптасуы барлы? азаматтарды? экологиялы? санасыны?, экологиялы? т?рбиесіні? дамы?ан болуын ?арастырады. Сонымен, экологиялы? м?дениет – таби?и орта?а деген саналы ?арым – ?атынас, адамны? ?орша?ан ортаны жа?сарту?а ?зіндік ?лесін ?осуы, экологиялы? білімділік. Экологиялы? м?дениетті? негізін экологиялы? ?арым – ?атынас ??райды. Экологияландыру ?о?амды са?тауды? шешуші шарты болып табылады, тек сол ар?ылы ?ана адам мен таби?атты? арасында ?йлесімділік орнату?а болады. М?дениет жекелендіруден г?рі, адам мен таби?атты біріктіру ??ралына айналады. Таби?ат?а жанашыр болу адамзат ?о?амына, оны? келешегіне жанашырлы? жасау болып табылады. Сол себепті ту?ан жерімізді? тамылжы?ан, тамаша таби?атын с?ю, оны ?астерлеп, ?адірлеу ?рбір адамны? азаматты? парызы. Экологиялы? м?дениетті? м?нін аны?тау жан –жа?ты талдау жасауды талап етеді. Осы т?р?ыда синергетикалы?ба?ытты ?олдану ке? етек ал?ан

12 Д?ріс 2.

Д?ріс 2.

азіргі ?о?амны? экологиялы? м?дениетін зерттеудегі ?дістемелік ба?ыттар. ?о?амны? экологиялы? м?дениеті – к?рделі, к?п?ырлы ??былыс. Оны? м?нін аны?тау о?ан жан – жа?ты анализ жасауды талап етеді. Герман Хакен синергетиканы к?рделі негізде бір–бірімен ?зара байланысатын компоненттерден ж?йеден т?ратын ж?йе ішіндегі ж?йені зерттейтін ?ылым ретінде аны?тады. Б?л жерде «к?рделі» с?зі сызы?ты? емес ретінде ?арастырылады. Синергетика Мендельштам ж?не оны? мектебі дамыт?ан теориялардан сонымен бірге Анри Пуанкарені? е?бектерінде негізі ?алан?ан дифференциялды? те?естіру теориясынан шы??аны белгілі. Б?л екеуі де «сызы?ты? емес ойлауды?» ж?не онымен байланысты ньютонды? ж?йегі? ?алыптасуында ?лкен р?л ойнады. Ньютонды? ж?йе Батыс Еуропада феодолизмні? ?ирауы кезе?інде, ?леуметтік ж?йені? «тербеліс» жа?дайында пайда болды. Осы уа?ытта ?лы географиялы? ашылулар болып жат?ан еді. Машина ?ркениеті туындап, ол ?зіні? идеологиясын талап етеді. Б?л идеологияны? негізін ойлауды? детерминистік стилі ж?не ?лемге деген «сызы?ты? » ба?ыт ??рады. Детерминистік ба?ытты П.С.Лапласты? таби?атты? барлы? за?дарын, барлы? бастап?ы жа?дайларды ж?не осыларды ??дей алатын, с?йте отыра ?ткен ша?та?ы ?лкен,кішкентай денелерді? ?оз?алыстарын болжай алатын а?ыл, сана туралы арманы сипаттайды. Бастап?ы кезе?де адамзат?а сар?ылмайтын ресурстары бар Жер ?лемі берілді,оны? таусылатынды?ы туралы ойланбай а? ?олдана беруге болатын сия?ты болып к?рінді. «Сызы?ты? ба?ытты» индустриялды? ?о?амны? ?ылыми негізі ретінде сипаттау?а болады. Оны? салдары идеалды функциялаушы машина ретіндегі ?о?ам мен ?ндірісті ?йымдастыру болды. Сызы?ты? емес эффектілерге к??іл б?лінбестен,географиялы? ж?не ?нерк?сіптік экспансиямен сызы?ты? за?дылы?тармен бас?арылды.??лды? сауда немесе тропикалы? ормандарды шабу ж?не т.б. салдары ойластырылмады. Біра? ?ылымны?, ?нерк?сіпті? дамуына байланысты «сызы?ты? емес»??былыстар ат?аратын ролдерге к??іл б?ліне бастады.О?ан кері байланыстар,алдын алу т?н.Барлы? реалды ж?йелер сызы?ты? емес, олар тек жуы?тап ал?анда ?ана сызы?ты? болып санала алады деген т?сінік ?алыптасты. «Сызы?ты? емес» ??былыстарды зерттеуде негізгі модельдерді, т?сініктерді,образдарды ?айта ?арауда, с?йкес келетін математикалы? ?діс-т?сілдерді табуда біры??ай ба?ытты та?дау ?ажеттілігі туындады. Сонымен бірге ба?ыт математикалы?, физикалы? н?тижеге негізделген ?ылыми – жаратылыстанулы? болумен ?атар сызы?ты? емес ж?йелерді зерттеу н?тижесі бізді? ?лемді ?абылдауымызда, оны философиялы? саналауда к?рініс табатын таза к?з?арасты? болуы м?мкін. Синергетика ?зін ?йымдастырушы ж?йелер ретіндегі ?ылым ретінде жаратылыстануды? к?шімен іске асырылды. Біра? синергетиканы? идеялары а?ырындап ?о?амды? ж?не гуманитарлы? ?ылымдарды? ?дістемелік негізі бола бастайды. Б?л салаларда синергетикалы? ба?ыт оны? негізгі т?сініктерін к?рделі ?леуметтік-гуманитарлы? ??былыстарды бейнелеуде пайдаланудан басталады. К?рделі ж?йелерді? эволюциясыны? орта? за?дылы?тары туралы к?з?арастар, гуманитарлы? білім ж?не ?о?амтану ?шін синергетикалы? идеяларды? перспективасын негіздейді. Жа?а гуманитарлы? ?о?амтанулы? концепцияларды жасау ?шін синергетикалы? к?з?арастарды пайдалану мысалдарын к?птеп келтіруге болады, себебі экономикада, саясатта к?рделі ?айталанбайтын эволюциялы? ж?йелермен байланысы болады. Синергетикада ?зін– ?зі ?йымдастыратын физикалы? ж?йелер ?леуметтік – м?дени ж?йелерді зерттеуде прототипті? р?лін орындайды. Синергетика ?ылыми таным ?дерісіне де ?олданылады. Е.Н.Князева ж?не С.П.Курдюков «?азіргі кезде сызы?ты? емес, ашы? орта «ж?йесіні? »математикалы? модельдері тек сол ?ана салада конструктивті ролді ойнамайды. Олар жалпы ?дістемелік философиялы? сипатта?ы жа?а т?жырымдарды? болуын ?амтамасыз ету бола бастайды» деп к?рсетеді [53]. Б?л ?сіресе адамзатты? ?о?ам сия?ты к?рделі ж?йелер ?шін ма?ызды. Осы ба?ытты, біз к?рделі ашы?, инвариантты ж?йе ретінде аны?та?ан экологиялы? м?дениетті зерттеуде пайдалану ма?ызды. Сызы?ты? емес ж?йені?

13 екі типін болып

екі типін болып

арастырады-энергияны са?таумен сипатталатын консервативті ж?не диссипативті, онда энергия диссипатсиялайды немесе ашы? ж?йе бол?анда ?орша?ан ортаны? ж?йесіне т?седі. Консервативті ж?йелер ?зіндік ерекшеліктерге ие болсада, барлы? негізгі, базалы? сызы?ты? емес ?асиеттер диссипативті ж?йелер мысалында ?арастырылуы м?мкін. Олар синергетикалы? тепе те?діктен алыс, ж?йелерде ?зіндік ?йымдастырылуды? ?ылымны? зерттеу нысаны болады.На? синергетика ?р т?рлі таби?ат ж?йесіндегі сызы?ты? емес ??былыстарды зерттеуде ?зіні? негізгі ба?ытына к??іл аударады. И.Пригожинні? сызы?ты? емес саласында ж?ргізген зерттеуі ма?ызды ?орытынды жасау?а м?мкіндік берді: ж?йені тепе те?діктен алыстататын ба?ылау параметрлерін ?згерткен кезде оны? термодиномикалы? жа?ы т?ра?сыз, ж?йеде жа?а ?асиеттері бар атракттырлар пайда болуы м?мкін. Ж?йе ашы?тылы?ыны? б?зылуы жа?а а?парат а?ыныны? то?тауы білімні? диссипациясына, схоластика?а ?келеді. ?о?амны? т?йы?талуы деградация?а ?келеді. О?ан Спарта, орта?асырлы? Жапоения, о?шаулан?ан тайпалар мысал бола алады. ?азіргі кезде синергетика ?зіні? жалпы ?ылымды? ма?ызын к?рсетіп отыр.Синергетика ?лемге жа?аша ?арауды ж?не эволюция ?дерістерін енгізді. Жа?дайды квантты? механикамен салыстырмалылы? теориясынан кейінгі жа?а парадигма?а ?тудегі ал?ышарт ретінде ?арастыру?а болады. Сонымен ?атар Сократты? «са?тануды ?ажет ететін негізгі ?ателік, біз шын м?нісінде к?п білеміз» деген с?здерін есте са?тау керек [54]. Л. де Броиль бізді? білімімізді? толы?ты?ы, т?тасты?ына ?атысты эйфорияны? ?алыптасып болма?анды?ы туралы ескертеді, «бізді? танымымызды? ?рбір жетістігі м?селені шешуден б?рын к?п м?селені туындатады». Алды??ы елу жыл ноосфера?а жедел ?туді? ?ажеттілігін к?рсетті. ?ылыми-текхникалы? революцияны? н?тижесінде таби?ат?а антропегендік ?сер ету биосфераны ?алпына келмес ?згерістерге ?келді. Ядролы? энергияны пайдалану жердегі ?мірді? бір мезгілде жойылуына ?келуі м?мкін. Екінші жа?ынан, ?о?ам эволюциясыны? жылдамдауы т?ра?ты даму ма?сатында планеталы? к?лемдегі ?жымды? ж?мыс жасауды, я?ни біріге отырып ?рекет етуд? ?амтамасыз етеді. Компьютердерді? пайда болуы жылдам а?парат алмасуды? желісін жасау?а м?мкіндік берді.?лемде ары ?арай танымны? к?шті ??ралы синергетика пайда болды. Таби?атта?ы, ?о?амда?ы ж?не оларды? ?зара ?арым –?атынас ?дерістерін зерттеуде синергетикалы? ба?ытты ?олдану В.И. Вернадскиийді? с?уегейлік с?здеріні? на?ты мазм?нын толы?тыру?а м?мкіндік береді. Осы себептілік байланыстарды зерттеу ж?не таби?и ?зін – ?зі ?йымдастыру ?дерістері адамны? орны мен р?лін аны?тау ?азіргі ?ылымны? орта? м?селесі болып табылады. Даму тепе – те?сіздікті? тере?деуімен байланысты. Б?л ауыт?уларды? саны мен тере?дігі бифуркациясы к?леміні? ?л?аюына алып келеді. Жалпы ал?анда, осы жа?дай адамзатты? дамуына ?ауіп т?ндіреді. Жа?анды? ?атерді? алдын алу ?шін жа?а келісілген ойлау, барлы? адамзатты? к?ш –?уатыны? ?йлесімділігі ?ажет. Ж?йелік ба?ыттарды? негізінде экологиялы? м?дениет т?рмысыны? ерекше т?рі, жа?анды? рухани таным мен жа?анды? ?ылыми білімдерді? синтезі реттеудегі мазм?нды аны?тайды. Ж?йелік ба?ыт м?дениетті т?сінуді? е? тиімді жолы. Ж?йе белгілі бір т?тасты?ты ?алыптастыратын ?зара байланыс?ан к?птеген элементтер болып табылады. Негізгі ж?йелік принциптерге мыналар жатады: т?тасты?, ??рылымды?, ж?йені? ж?не ортаны? ?зара т?уелділігі,и ерархиялы? ж?йе сипаттауларыны? к?птігі. ?р бір ж?йе жо?арыда?ылар т?ртібіндегі ж?йе тарапынан ба?алана алады. Экологиялы? м?дениет ?о?амды? ??былыс болып табылатынды?тан, оны ерекше ж?йе ретінде ?арастыру ма?ызды. Экологиялы? м?дениетті? интегративті анализін жасау ж?не бір – бірін толы?тыратын бірнеше ба?ыттарды ?йлестіру аталмыш ба?ытты? ?тымды жа?тары болып келеді. Сол себепті ж?йелік ба?ыттарды? негізінде экологиялы? м?дениетті? сипаттамасына кіретін элементтерді к?рсетумен ?атар, оны? мазм?нын т?рмысты? ерекше т?рі ретінде т?сінуге болады. Осы аспектіде экологиялы? м?дениет ерекше сипатта?ы ?атал ішкі ??рылым?а ие к?рделі ж?йе ретінде ?арастырылып ?ана ?оймай, сонымен бірге

14 адамдарды

адамдарды

индивидуалды? ма?саттар?а ба?ыттал?ан шы?армашылы? ?арекетіні? белгісі о?ан т?н болып табылады. Б?л осы ж?йеге бейімділікті, иілгіштікті ?асиет береді, оны зерттеуде объективті факторлар ж?не элементтермен ?атар, субъективті ??ндылы?ты? компоненттерді б?ліп ?арастыруды талап етеді. Ж?йелік ба?ыт экологиялы? м?дениетті зерттеуді? теориялы? –?дістемелік негізі болады. Экологиялы? м?дениетті ж?йелік ба?ыттау негізінде ?арастыру оны зерттеу барысында бірнеше кезе?ді ?амтиды: экологиялы? м?дениетті? ма?ызын, пайда болу к?здерін, субъектін, объектін, ?оз?аушы к?штерін, зерттелетін феноменні? даму ба?ыттарын аны?тау; элементтерді? ж?не ??рылымдарды?, экологиялы? м?дениет функциясыны? анализі; м?дениетті экологияландыру ?дерісіні? ??ралдары мен ?дістерін шы?ару, экологиялы? м?дениетті? моделін жасау ж?не оны экологиялы? м?дениетті? шынайы жа?дайымен с?йкестендіру. ?леуметтік – м?дени ба?ыт бойынша экологиялы? м?дениет –?лемге ?арым –?атынасты? т?рі ж?не коэволюция принциптеріне с?йкес ?леуметтік ж?не м?дени т?жірибені игеру т?сілі. К?птеген ?ылыми жарияланымдар?а т?н ?о?амды м?дениетпен те?естіру ?о?амны? ?мір ?арекеті ?шін ма?ызды «м?дениет» т?сінігіні? негізіндегіні аны?тау?а м?мкіндік бермейді. Оны? негізінде ? ?мір тарихи даму формасыны? к?рсететін, ке? ма?ынада?ы таби?аттан б?лінген материалды? ?лемні? бір б?лігі т?сініледі. Б?л ба?ыт таби?атты ?ор?ауды? практикалы? м?селелерін шешетін экологиялы? ?ылымны? ма?сатына с?йкес келеді. ?ызмет, іс – ?рекет ?орша?ан орта?а ерекше ?арым – ?атынасты ?арастыра отырып, таби?ат пен ?о?ам арасында?ы байланыстырушы негіз болады. Адам мен таби?ат арасында?ы ?йлесімділік со?ан байланысты. Б?ндай ба?ыт экологиялы? м?дениетті? гносеологиялы? аспектісіні? жо??о шы?арады, себебі біз іс – ?рекет, ?ызмет ретінде экологиялы? м?дениет субъектілеріні? саналы іс –?рекетін т?сінеміз. Ол «адам – ?о?ам» за?дылы?тарыны? біліміне ж?не оларды? ?зара байланыс механизмдеріне негізделген. Бізді? пікірімізше, ?о?ам мен м?дениет б?лінуіні? «формуласын» М.С. Каган аны?тады: «М?дениет ?о?ам іс –?рекетіні?, ?ызметіні? жемісі, ?о?ам б?л іс – ?рекетті? субъектісі» [59].М?дениетті? таби?аттан ?ана емес ?о?амнан да б?лінуі, оны? ?о?ам?а деген ?арым – ?атынасын ?арастыру экологиялы? м?дениетті? спецификасын, оны? ?о?амда?ы орнын ж?не онымен байланыстарыны? ?зіндік механизмдерін аны?тау?а м?мкіндік ту?ызады. Адам ?о?амды? ж?йені? элементі ретінде ?зін ?р т?рлі ?арым – ?атынастарда к?рсете алады, ?р т?рлі ?арым –?атынаста ?зін ж?зеге асыра алады. М?дениет б?л т?р?ыда таби?атпен бірге адамны? ?зі жаса?ан «екінші таби?ат» ретінде пайда болатын, адамны? ?міріні? ерекше формасы болады. Біра?, ?нім ретіндегі бірде?елерді шы?аруда адам таби?атты ?згерте отырып, оны т?рлендіре отырып жете алады. Ерекше м?дени іс – ?рекеттерді? н?тижесінде адам таби?атты ?зіні? рухани ?ажеттіліктеріне с?йкес ?згертеді. Осылайша адамзат ?зіні? жо?арыла?ан рухани ?ажеттіліктерін іске асыра отыра, ?зіндік м?дени ?лемін ке?ейтеді. Осы т?сінік бойынша м?дениетті? т?рлі ?лгілеріні? болуы м?мкін, дегенмен оларды? к?пшілігіне оны? негізгі компоненті ма?саттылы??а ба?ыттал?ан адамды? іс –?рекет, ?ызмет екендігін мойындау орта? болып келеді. ?азіргі жа?дайларда д?ниетанымды? парадигмаларды? ?згеруі ж?ріп жатыр. Алды??ы ?атар?а экологиялы? м?дениетті адамзатты? ?мір с?руіні? шарты ретінде ?арастыратын аксиологиялы? ж?не гносеологиялы? негіздер шы?ады. Отанды? ?ылымда?ы экологиялы? м?дениет феноменін ?арастыруды? перспективті ба?ыттарыны? бірі ??ндылы?ты? ба?ыттар екенін ескере отырып, б?л дефиницияны? анализі жалпы адамзатты?, гуманистік ??ндылы?тарды зерттеусіз м?мкін емес екенін есте са?тау ?ажет. Руханилы?, я?ни ?иял, саналы т?рде ма?сат?а ба?ытталушылы?, идеалды т?рмысты? болатынына сену Жердегі бас?а тіршілік иелерінен ерекшелейді. Сол себепті моральды?ты адамзатты? руханилы?ты? негізгі элементі ретінде ?арастыру?а болады. Аны?ыра? айтса?, мораль – руханилы?ты? аса ?ажетті шарты, ол руханилы?ты? абсолютті жал?ыз шарты болып келеді. Оны? орнына руханилы?ты? бас?а ??ндылы?ты? элементтері – ?ылыми таным, эстетикалы?, саяси, ???ы?ты? сана баса алмайды. Білім, жо?ары біліктілік,

15 ?ылымдардан хабардар болу – адамды

?ылымдардан хабардар болу – адамды

сананы? ма?ызды элементтері бол?анымен, оларды? жо?ты?ы немесе ?лсіз дамуы индивидтерді адамдар ?атарынан шы?армайды. «Надан» аны?тамасы адамды адам емес ?ылмайды. ?азіргі ?ылыми – техникалы? жетістіктер ?негелілік прогрестерге негізделмейді. Со?ан ?оса, дамы?ан эстетикалы? сезімні? болмауы, таби?атта?ы, адамда?ы, ?нердегі ?демілікті сезінуді? болмауы индивидті? адамзаттан алыстауына себеп болмайды. ?азіргі кезде к?бісі саяси ж?не ???ы?ты? сауаттылы??а ие емес, біра? ол адамдарды адамзат ?атарынан шы?армайды.С.Ф. Анисимовты? ойынша «адамды адамды? ?асиеттен айыратын, адамзатты? болмыстан айыратын, а?мен бірдей ?ылатын–?негелілік сананы? дамымауы [60].?негелілік адамды? сананы? бас?а ?асиеттеріне тікелей т?уелді болмайтын, адамны? негізгі ?асиеті. ?ылыми ?ызмет ?зін моральды? жауапкершіліктен азат сезініп, кейбір жа?дайларда пайданы? орнына зиян келтіруі м?мкін, адамдар ?шін ?ауіпті болуы, экологиялы? апаттарды? себебі болуы м?мкін. ?азіргі уа?ытта биотехникада?ы, медицинада?ы эксперименттердегі бірнеше ба?ыттарды? ?негелілік ??ндылы?тары к?м?н ту?ызады. Саяси сана туралы айтатын болса?, ол ?негелілікке т?уелді болмайды десек болар, саясат ?негеліліктен алыста?ан сайын, жетістікке жетеді. Егер ?негелілік пен саяси ?ызмет шынайы ж?зеге асса, оларды? болмысы с?йкес келмейді деуге негіз бар. Жалпы адамзатты? моральды? нормалар?а негізделген дін де саяси, конфессионалды? ж?не та?ы бас?а ?ызы?ушылы?тарды? ?серінен ?негелілік негізін жо?алтса, жа?ымды жа?тарынан айырылуы, діни со?ыстарды? себебіне айналуы м?мкін. Адамзатты? интеллект, ке?ірек айтса? адамзат руханилы?ы бізге белгілі эволюция кезе?деріні? жо?ар?ысы болады. Руханилы? ішкі ж?не сырт?ы байланыстарды? к?рделілігімен, ?оз?ал?ышты?ымен ерекшеленеді. Эволюцияны? б?л сатысында да ерекше факторлар руханилы?ты салыстырмалы т?ра?тылы? жа?дайында ?стайды. Ойлау ?абілетіне ?атысты, психиканы? б?зылу ?аупіні? белгісі, оны? жануарлы? де?гейге с?йкес келуіне ессіздік, логикалы? талдау, логикалы? сана ?абілетін жо?алту болады. Б?л ?абілеттерді? т?ра?тандыр?ышы ретінде д?рыс ойлауды? саналы ж?не санасыз нормалары, логиканы? жалпы адамзатты?универсалды за?дылы?тары болады. Не ?ылыми таным, не эстетикалы?, не саяси ж?не та?ы бас?а сананы? элементтері адамзатты? болмысты? еркше белгісі ретіндегі руханилы?ты? барлы? ж?йесі ?шін абсолютті ?ажетті жа?дай болып табылмайды. Экологиялы? м?дениет аксиологиялы? ба?ыт ше?берінде экогуманстік ??ндылы?тар т?р?ысынан анализделеді. Ноосфералы? ба?ыт контексінде экологиялы? м?дениетті ?арастыра отырып, оны Сананы? негізінде функциялаушы, саналы т?рде ?йымдастырыл?ан ?о?амны? м?дениеті ретінде аны?тау?а болады. Сонымен, к?птеген ?дістемелік ба?ыттарды? ішінен экологиялы? м?дениетті зерттеуді? негізгі ба?ыттары б?лініп шы?ты: ж?йелік, ?леуметтік–м?дени, аксиологиялы? ж?не ноосфералы?. Экологиялы? м?дениет феноменін ??райтын т?тасты?ты? барлы? компоненттерін ?ару?а м?мкіндік беретіндіктен ?дістемелік н?тижелі болып ж?йелік ба?ыт табылады.

16 Д?ріс 3.

Д?ріс 3.

аза? м?дениетіндегі экологиялы? ?станымдар. Таби?атты ?астерлеу, ?ор?ау ?аза? хал?ыны? м?дени д?ст?рі болып табылады. К?шпелі ?мір с?рген ?аза? елі таби?ат сырын тере? ??ын?ан, таби?атты игерудегі білімі жан – жа?ты бол?ан. ?аза?ты? д?ст?рлі м?дениеті таби?ат пен адамны? етене ты?ыз байланысты бол?анды?ын ж?не оларды? бір – бірінен ажырамас к?йде ?мір с?ргендігін ку?лайды. М?ны? негізінде к?шпелілер ?здерін таби?атты? тікелей жал?асы, ?зін таби?аты? перзенті ретінде сезінуі жатыр. Игерілмеген ?уа? дала мен ш?лейтті тек к?шпелі ?ана ме?гере алды. ?аза?тар к?к ш?пті ж?лма?ан, шыбы?ты сындырма?ан. ?йткені жас ?мірді? б?рі ба?ытты? бастамасы, барлы? тірлікті? ?айнар к?зі болып санал?ан. К?к ж?лса? к?ктей орыласы?, ?ар?ыс атады деп ырымдалады. ?аза? баласы бастауды, б?ла?ты ластамайды. Барлы? тіршілікті? к?зі сол б?ла?, сол бастау деп біледі. ?аза? хал?ы беталды жер ш??ып, жер ?азбайды. Б?ндайды теріс ?ылы? деп санайды, оны ?ліммен, ажалмен байланыстырып, жаман ырым?а балайды. К?шпелі ?аза? ?о?амында таби?ат тек сыйыну, л?заттану, сенуді? объектісі болып ?ана ?оймай, сонымен ?оса ол ?з ?о?амында ?леуметтік м?дени реттеуші ?ызметін ат?арады. К?шпелілер таби?атты тірі, ?рі а?ылды деп сана?ан. ?аза?тарды? ілкі тектеріні? сеніп келген діні – т??іршілдік таби?атты ??рмет т?тудан,о?ан сыйынудан туында?ан. Б?л діндегі басты ??дай – К?к т??ірі, к?к дегеніміз тіршілікті, ?мірді? бастауын білдіреді. ?аза? елі ?шін ?орша?ан орта деген ??ым ?те ма?ызды, ма?ыналы. Ол ?скен орта ?асиетті де, ?астерлі. К?шпелі м?дениет ?лемде ?з орнын таба білген. Адам шексіз ке?істікте ?зімен - ?зі ж?не таби?атпен жеке ?алып, с?хбаттас?ан, сырлас?ан. ?зіні? таби?атпен шынайы жа?ынды?ын сезінген. К?шпелілік шаруашылы? тылсым таби?ат ж?ніндегі даналылы?ты талап етті, таби?ат ??былыстарына болжам жасау, олар?а алдын – ала бейімделу к?шпелілерде жа?сы дамы?ан.Номадтарды? ?зін ?орша?ан ортаны жа?сарту?а к?ш сал?анын, жа?сартуды? жолын ойластыр?анын тарихи д?ст?рлерінен к?руге болады. Осы?ан ?атысты оларды? жайылым мен ?рісті жылды? т?рт мезгіліне б?ліп пайдалануы, я?ни ауыстырып отыруы, жерді ?здіксіз пайдалану оны? ??нарлылы?ын жоятынды?ын білуі. ?аза?ты? д?ст?рлі м?дениеті экология ??ымыны? тікелей мазм?нына с?йкес келеді ж?не ол таби?атты ба?ындыру принципіне негізделмейді. Оны? басты ??ымдарына атамекен, жер?йы?, жары? д?ние жатады. ?аза?ы д?ниетаным ?леммен ?йлесімді болу?а ша?ырады [11]. ?аза?ты? тарих философиясы туралы пайымда?анда, к?шпелі м?дениеттегі ?ркениеттілік де?гейі туралы кемсітушілік к?з?арастарды? бар екендігі ж?нінде айту?а тура келеді. Оларды? арасында адамды? ?ркениеттілікті? тек батысты? типін мойындайтын еуропаорталы?ты? т??ырнамалардан бастап, к?шпелі ?ауымнан тек ?иратушылы? пен «жабайылы?» белгілерін к?ретін «ілімсыма?тар» туралы айтып ?туге боладыК?шпелілер туралы Э. Дюркгейм номадтарды? сегментарлы?, т?л?алы? ерекшеліктері б?лінбегендігі ж?не организм сипаттас т?тас ?ауымда ?ана ?мір с?ре алатынды?ы туралы айтады. ?азіргі номадологияда к?шпелі ?о?ам ке?істік пен уа?ыттан, тарихтан тыс, олар тек отырып ?оз?алады, тамырсыз ризома р?мізінде бейнеленеді. Ризома деп орталы?ы жо?, ке?істікте ?ал?ып ж?ретін, т?п тамырсыз ?леуметтік ??рылымды айтады. К?шпелілер ке?істікті б?лмейді, олар ?здері осы ке?істікте б?лінеді. Осы бейнеге ма?ынасы жа?ын та?ы да бірнеше м?дени – ?леуметтік ??ымдарды ?арастырса?: «рулы? д?ст?рлі адам» (М.Мид), «сегментарлы? ?о?ам» (Е. Дюркгейм) т.б. Сонда номадалы? адам тарихты? тарихты? келте бейнесіне айналып кетеді. О?ан «варвар» немесе «туземец» деген айдарлар да жараса берер. Тым болмаса ?йреншікті марксизмдегі «азиялы? ?ндіріс т?сілі» мен «дала феодализмі» ??ла??а жа?ымды естілер. Немесе Г.Гачевті? номада ?з атыны? ?стіне мініп алып, ?лемдік ?оз?алыстан тыс т?рады дегені неге т?рады? [45].Объективті позицияда?ы ?алымдар к?шпелі ?ауым туралы к?птеген теріс «т?жырымдарды» бекерге шы?арады.

17 М?селен, «ет жеушілерге т

М?селен, «ет жеушілерге т

н ?иратушылы?» ж?нінде белгілі ?алым Э. Фромм мол деректерді талдау н?тижесінде б?л «идеограмманы?» жал?ан екендігін д?лелдейді. Садизм адам?а туа біткен ?асиет емес, ол ?леуметтік ортаны? жеке адам?а ?ысым жаса?ан жа?дайында пайда болады [45,456]. Еуропа орталы?ты? м?дениеттану к?шпелілер м?дениет пен ?ркениеттен ж?рдай, ?орша?ан ортаны ?иратушы «варварлар» деп, ?зілді–кесілді ?кім шы?арып ?ой?ан. Жа?а заманда?ы еуропалы? ??ламалар ?ста?ан ілім бойынша к?шпелілер жа?рафиялы? орта?а жау, оларды? бар арманы б?кіл д?ниеж?зін жайылымдар?а айналдыру [12]. Енді бас?алары к?шпелілерді жасыл желек даланы, бау –ба?шаны, жан–жа?ты жалмап ?оятын шегірткелермен салыстырады екен. Б??ан жауап ретінде не айта аламыз? К?шпелілер ?иратушылар емес, ?айта оларды? м?дениетіні? тере? экологиялы? сипаты бар, ?атал даланы? таби?атын игеру, оны? за?дылы?тарын жа?сы білу, болжам жасай алу, осыны? б?рі к?шпелілер м?дениетіне т?н н?рсе. А. Тойнби ??р?а? даланы тек ба?ташы ?ана ме?гере алатынды?ын, біра? сол далада тіршілік етіп, табыстар?а жету ?шін ол ?зіні? шеберлігін ары ?арай шы?дауы ?ажет екендігін ж?не о?ан адамгершілік, парасаттылы? ?асиеттер т?н екендігін жазады. К?шпелілер жайлы айтатын болса?, олар тек ?з ?андастарына ?ана емес, сонымен ?атар б?кіл тіршілік атаулы?а аса ??рметпен ?ара?ан. Оны жар?ын д?ние деп ата?ан. Т.Гоббсты? ата?ты «адам адам?а ?ас?ыр» немесе «таби?и жа?дайда адамдар бір - бірімен со?ыс жа?дайында болады» дегенін этнографиялы? деректер жо??а шы?арады. Бір орында т?ру, ?оз?алмау к?шпелілікке т?н н?рсе емес. Оларды? ке? даланы игеруі таби?атты, ?орша?ан ортаны ?згертуге емес, керісінше жер –ананы? бір б?лігіне айналу?а ба?ыттал?ан. Адамзат тарихында шаруашылы? экономикалы? саласы жо?, еште?е ?ндірмей тек бас?аларды ?анаумен ?ана ?мір с?рген ?о?амдар бол?ан емес. Сонды?тан к?шпенді ?о?амдар «алым салы?пен», я?ни ?здеріні? отыры?шы к?ршілерін ?анаумен ?ана ?мір с?рді деген к?з?арастармен келіспейміз. Тек отыры?шы ?ркениеттерге ??сама?анды?ы негізінде к?шпенді ?о?ам ?з ?ркениетін ?алыптастыра алмады деу д?рыс емес. ?кінішке орай, к?шпенді ?ркениетін тану отыры?шы ?ркениеттануымен салыстыр?анда енді ?ана ?алыптасып келеді. Тіпті, к?шпенділер ?з ?ркениетін ?алыптастыра алды деген пікірді? ?зі кеш ?алыптасты. Сонды?тан к?шпенді ?о?амына ?атысты ?ркениет ??ымыны? танымды? м?мкіндігін ай?ындау, осы ?о?ам типіні? ?ркениеттік сипаттамаларын талдау отанды? ?леуметтік, гуманитарлы? ?ылымны? жа?а ж?не ?зекті м?селесі болып табылады [12,]. Э. Фромм «?атал таби?ат?а икемдену жа?дайында адамды? ?ауымдасты? приматтар?а т?н б?секе мен ?зара к?ресті шектей алды. Жаулы? орнына кооперация мен туыс?анды? ?атынастар келді. Ынтыма?тасты?, сексуалды?тан, мораль ба?ындырудан жо?ары болып шы?ты [46]. Б??ан Шо?анны? мына пайымдауы ?ндес болып келеді: «Далалы ортаны? т?р?ыны – ?аза? ?зіні? моральды? ?асиеті, а?ыл – ойы, ?абілеті ж?нінен отыры?шы татар немесе т?ркі шаруаларына ?ара?анда ?лде?айда жо?ары т?р. Осынау дала к?шпенділеріні? а?ынжанды болып келетіні, ой –?имылыны? ж?йрік болып бітетіні м??сыз –?амсыз к?шпелі тіршілікті? ар?асы болу керек немесе ?дайы ашы? аспан астында, шет –шегі жо? ш?йгін дала ??ша?ында ??мыр кешкен со? таби?ат шіркінді Т??ірі т?т?анды?тан да болар? Татар атаулы халы?тар арасында ?зіні? а?ылды? ?абілеті – дарыны ж?нінен ?аза?тар бірінші орында блолса керек [47]. Шынайы м?дениет таби?ат пен адамзатты? ?о?амны? ?йлесімді бірлестігіні? болуын ?арастырады. М?дениетті? ондай т?сінігі адамзат тарихында тек фрагмент т?рінде ?ана болды, христианды? – европалы? ?ркениеттерде ондай ?йлесімділік бол?ан жо?. Б?ндай ?йлесімділік шы?ыс м?дениетінде к?рініс таба білді. Негізінен, Шы?ыс медитациямен айналысып, адамны? психикалы? ?уаты мен ?абілетін дамыту?а к??іл б?лсе, ал Батыс болса адамнан тыс жат?ан таби?атты игеріп, материалды? ж?не физикалы? к?штерді дамытумен айналыс?ан.

18 Сонымен,“шы

Сонымен,“шы

ысты?” адам ?з ішіне бойлайтын, ?зіні? шынайы “Меніне” жетуге ?мтылса, “батысты?” адам – таби?атты ?ылым мен техниканы? ар?асында билеуге ?мтылып, сол ар?ылы ?зіні? меншікті, адами “Меніні?” салтанатын бекемдеуге тырысады. Дегенмен б?л жерде, Шы?ыс пен Батысты? ?згешелігі біршама шартты болатыны бай?алады. Іс ж?зінде м?ндай ерекшеліктерді жо??а шы?ару?а болмас ж?не олар ?зара ?арама – ?арсы ?оятындай ?згешеліктер де емес.Барлы? арты? не кемшін т?старын ескерген жа?дайда олар адамны? шексіз даму ?рдісіндегі бір арнада то?ысады. Тарих?а ж?гініп, XI ?асыр?а дейінгі еуропаны? т?рмысына то?талатын болса?, ол кезде еуропада к?шелерді? арасы тар, ?йлері бір – біріне жа?ын, ты?ызорналас?ан болды, тіпті арасынан адамны? ?туіні? ?зі ?иын?а со??ан. ?йлерді? к?бісіні? т?бесінен су а?ып, дым?ыл тартып т?р?ан. ?алды?тар, жуындылар к?шеге т?гілетін бол?ан. Ондай жерде ?р т?рлі аурулар пайда болды. Я?ни, экологиялы? тазалы? жо?ары де?гейде болды деп айту?а келмейді. XX крест жоры?ы кезінде т?рмысты? экологиялы? м?дениетке байланысты Азия елдерінен к?п н?рсе ?йренген. Моншаны пайдалануды еуропалы?тар сол жоры? барысында араптардан к?ріп барып, пайдалан?ан. Ресейлік зерттеуші П.П. Гнедич к?птеген араб ?алымдарыны? артына топографика, статистика, философия, фармакопея, химия, хирургия, астрономия бойынша шы?армалар ?алдырып кеткендігін жазады. Сонымен ?атар ?азіргі с?здіктерді? ?зі араб терминдеріне толы екендігін, арабша атаулар осы к?нге дейін д?ріхана саласында ?те к?п ?олданылатынды?ын, арабтар медициналы? практика?а к?йдіруші ??ралдар мен хирургиялы? жабды?тарды енгізгендігі туралы айтады. Енді к?шпенділерді? т?рмысына келетін болса?, олар ?немі т?ра?ын ауыстырып т?р?ан, бір жерде ?за? т?рып, таби?ат?а зиян келтірмеген. Та?ы да айта кету керек, тіпті жерді пайдалануды т?рт мезгілге б?лген, я?ни таби?атты? ?зін – ?зі ?алпына келтіругем?мкіндік берген.Киіз ?й ары – бері к?шкенге ?те тиімді болды, ?рі ол тазалы? са?тауды? таптырмас ??ралы болды. Киіз ?й тек баспана болып ?ана ?ой?ан жо?, сонымен ?атар халы?ты? салтыны?, д?ст?ріні? та?басы, белгісіні? ?ызметін ат?арды. Киіз ?й ?атал ?скірік аяздан, шілдені? аптап ысты?ынан ?ор?ады. Тез жинап, тез т?р?ызу?а ы??айлы болды. Ша?ыра?ты? т?бесінен жабылатын т?ндікті? жартылай ашы? т?руы біріншіден т?тін шы?у ?шін, жары? т?су ?шін, таза ауа кіру ?шін болса, екіншіден, ша?ыра? шексіз аспанны? белгісі, м??гілікке апаратын жол сия?ты. Ша?ыра?ты? ?зі к?нге, ал уы?, керегелері болса оны? с?улелеріне ??сайды. Ата?ты саяхатшы А.Вамбериді? «Сені? хал?ы? неге к?шпенді ?мір с?реді?» деген с?ра?ына ?арапайым ?аза? ?йелі «Біз сендер сия?ты жал?ау емеспіз. Сонды?тан к?н ?за??а бір жерде отыра алмаймыз. Адам ?арекет ету керек, ойлап ?ара?ызшы к?н, ай, ж?лдыздар, су, жануарлар, ??стар, балы?тар - барлы?ы ?оз?алыста, тек ?ана жер мен ?лгендер бір орында болады» деп жауап берген екен. ?ыс?а да м?нді жауап. Б?дан к?шпенділер ?міріні? м?ні барлы? тіршілік сия?ты ?оз?алыста екенін ж?не таби?атпен етене байланысып жат?анын к?реміз[15]. Д?ст?рлі ?аза? д?ниетанымында таби?ат батысты? ба?ындырылу?а тиісті т?сінігінен м?лдем бас?аша ?абылда­нады. Белгілі ?алым Ш.Ыбыраев ?зіні? эпикалы? ке?істік концепциясында тел (бинарлы?) оппозиция?а не­гізделген к?шпелі ?аза?тарды? тіліндегі таби?ат туралы т?сініктеріні? ?тымды бол?анына назар аударады. Таби?ат к?рінісі, ке?істік бітімі ?рекет пен бірлікте ?ана к?рінеді дейді. К?шпенділік д?уірді? ал?аш?ы кезінде атты? ж?генін, со?ынан ?ылышты ойлап тап?ан да ?лы далада?ы тайпалар немесе т?ранды?тар. Екі ая?ты со?ыс арбасыны? да ?лы далада пайда бол?аны белгілі. Енисейдегі, ?аратауда?ы, Та?балы шат?алында?ы, Алтайда?ы петроглифтер екі ая?ты со?ыс арбасы мен сада?ты? ал?аш рет сол жерде т?р?ан тайпаларда пайда бол?анын д?лелдейді [16]. К?шпенділерді? адамзат ?ркениетін дамытуда?ы р?лі туралы Л.Гумилев: “Неправильно думать, что в кочевом обществе невозможен технический прогресс. Кочевники вообще, а хунны в частности, изобрели такие предметы, которые ныне вошли в

19 обиход всего человечества как нечто неотъемлемое от человека

обиход всего человечества как нечто неотъемлемое от человека

Такой вид одежды, как штаны, без которых современному европейцу невозможно представить себе мужской пол, изобретены кочевниками еще в глубокой древности. Стремя впервые появилось вЦентральной азии между 200 и 400 гг. Первая кочевая повозка на деревянных обрубках сменилась сначала коляской на высоких колесах, а потом вьюком, что позволило кочевникам форсировать горные, поросшие лесом хребты. Кочевниками были изобретены изогнутая сабля, вытеснившая тяжелый прямой меч. Усовершенствованный ими длинный составной лук, метал стрелы на расстояние до 700 м. Наконец, круглая юрта в то время считалась наиболее совершенным видом жилища. Не только в материальной культуре, но также и в духовной кочевники не отставали от оседлых соседей, хотя литература их была устной. Конечно, было бы нелепо искать у хуннов научные теории: их даже греки заимствовали у древних вавилонян. Кочевники создали два жанра сказаний: богатырскую сказку и демонологическую новеллу. И то и другое было ближе к мифологии, нежели к литературе в нашем смысле слова, но они этим способом воспринимали действительность и выражали свои чувства. Иными словами: мифология несла у них те же функции, что у нас литература. Подобным образом, т.е. непохожие на нас, кочевники воспринимали и историю. Она представлялась им в виде развернутой генеалогии рода; эталоном было не событие или институт, а мертвый предок. Для европейца такой счет поколений кажется бессмысленным, но ведь он тоже отражает течение времени, как и любая принятая в науке система отсчета”[37]. Экология м?селесінде экологиялы? жа?дайды ба?ылайтын басшыны? да р?лі ?лкен. Талап ?оя білу ж?не оны орындата білу, ?з ?ызметін шын ы?ыласпен істеу басшы?а т?н ?асиет болу керек деп ойлаймыз. Осы?ан байланысты ?л – Фараби ?зіні? е?бектерінде айтып кеткен болатын. Кісілік ?асиеттер ?л – Фарабиді? «?айырымды ?ала» ілімінде арнаулы ?а­растырылады. Оны? пікірінше, кісілік белгілер, ?сіресе, елбасы?а т?н болуы ?ажет. Осындай кісіге ?ойылатын талаптар: «Біріншіден, б?л кісіні? м?ше­лері м?лдем мінсіз болу?а тиіс: жаратылысынан ?зіне айтыл?аны? б?рін жете т?сінетін ж?не істі? жай-жа?дайына с?йкес ??ып алатын болуы керек, ал?ыр да а??арымпаз а?ыл иесі болуы шарт; ?ткір с?з иесі ж?не ойына т?йгенні? б?рін айдан-аны? айтып бере алатын ділмар болуы шарт; ?нер – білімге ??штар болуы, о?ып-?йренуден шаршап-шалды?пай, осы?ан ж?мсалатын е?­бектен ?иналып азаптанбай, б??ан о?ай жететін болуы керек; та?ам?а, ішімдік ішуге, с?хбат ??ру?а келгенде ?ана?атшыл болуы керек; шынды? пен шыншыл адамдарды с?йіп, ?тірік-жал?ан мен суайттарды жек к?руі керек; жаны ас?а? ж?не ар-намысын арда?тайтын болуы шарт; оны? жаны жараты­лысынан пысы? істерді? б?рінен жо?ары болып, игі істерге ынтазар болу?а тиіс; дирхем, динар атаулы?а, жал?ан д?ниені? бас?а да атрибуттарына жи­рене ?арауы керек; жаратылыстан ?ділеттілік пен ?ділеттілерді с?йіп, ?ділетсіздік пен озбырлы?ты жек к?ру керек; ?ы?ыр болмау керек; ?зі ?ажет деп тап?ан істі ж?зеге асыр?анда шешімпазды? к?рсетіп, б?л ретте ?ор?ы­ныш пен жас?ану дегенді білмейтін батыл, ер ж?рек болуы керек», – дейді [13]. К?шпелі ?аза? м?дениетінде «обал» ж?не «сауап» т?сініктеріні? мораль­ды? реттеуші ?ызметі жо?ары бол?ан ж?не б?л ??ымдар діни мазм?н ше?­берінен шы??ан. Обал — жа?сы н?рсені? ?адірін біл, оны тастама, т?бінде оны? зарын тартасы? деген ??ымды білдіреді. Б?л — ?орша?ан орта?а зиян келтіруге, жаманды? жасау?а, я?ни жындыны ж?бірлеуге, жансызды б?лдіруге бол­майды деген с?з. М?селен, біреуге ?иянат жасау — обал. Нанны? т?йірін ая??а басу, не оны р?суа ету де обал. «Суды? да с?рауы бар» дегендей та­ма?ты бос?а ысырап ету, соны жасау ?шін т?гілген терді, ?ажырлы е?бекті ба?аламау деген с?з. К?ргенсіздік пен ?депсіздікті? осындайлардан шы?аты­нын т?сіну ?иын емес. С?йтіп обал ??ымы біреуге ?иянат жаса?ан жа?дайды? б?рінде де орын алады. Сауап — б?л айналада?ы жанды-жансызды? б?ріне бірдей жа?сылы? жа­сау?а, ?ам?орлы? к?рсетуте байланысты айтылатын ?рым. М?селен, ??сты? ?ясын т?зеу, жетім-жесірге ?арайласу, ая? астындары нан ?алды?рын к?теріп алу — б?л сауап [14]. Обал мен сауап ??ымдары ?аза? ырымдарында жан-жа?тык?рініс тап?ан.

20 — «?аза

— «?аза

шашты далага тастамайды, жерге к?меді. ??с шашты ?ясына салса — бас ауру?а шалдырады, бас айнал?ыш болады, ?мытша?ты?, же?ілтектік дертке шалдырады деп пайымдайды.Обал мен сауап нормалары ауызекі м?дениетте киелілік т?сінігімен астас келеді. Оны? негізінде анима­листикалы?, тотемистік ж?не фетишистік к?не нанымдар да жатыр [14,58]. Жа?сылы? пен жаманды?ты айыру таби?ат ??былыстарына табыну, олардан мейірім к?ту, ?сіресе, бата беру, сыйыну, ??рбанды? шалу сия?ты ?аза?ы р?сімдерде, б?дік ?ле?дерде аны? бай?алады. С?зіміз д?лелді болу ?шін бірнеше дерек сілтемелер келтірейік. Аспан шыра?тарына табынуды? ?лгісі:l Ай к?рдім, аман к?рдім, Бая?ыдай заман к?рдім. Ескі айды есірке, Жа?а айды жарыл?а [17]. Жазусыз а?паратты? аяда ?алыптас?ан кісілік ??ндылы?тарда діни, эти­калы? ж?не ?ауымды? бастауларды ?йлестіру м?селесі ма?ызды. Мысалы, «киелі» т?сінігін кейбір зерттеушілер христиан халы?тарында?ы «са­кральды», «?асиетті» (священный) с?здерімен тели салады ж?не атал?ан ??ымды тек діни ма?ынада т?сіндіреді. Б?л, ?рине, к?шпелілік т?рмысты жете білмеуден шы?ады. Кезінде Шо?ан У?лиханов ?аза?тар екі тылсым к?шті: «киелі» мен «кесірді» мойындайды деген. Д?ст?рлі м?дениеттегі ырымшыл ?аза? ?шін киелі н?рселер мнемоникалы? р?міздер ?ызметін ат?арды. Батысты? ба?ытта?ы зерттеушілер ?шін «киелі» діни ?дет-??рып­тармен ?ана байланысты болса, номадалы? тіршілік тынысын тере? зерделе­ген ?алымдар киелілік деген де?гейден таби?и тылсым о?и?алар, ??былыстар мен н?рселерден к?рінетіндігін атап ?теді. Мысалы, аспан шыра?тары, жапан далада?ы жал?ыз а?аш, б?ла?, ?олдан жасал?ан балбалдар, п?ттар, ?ор?андар ж?не т.б.[14,64]. Осы м?селеге ?атысты ?аза? даласын жете білген поляк саяхатшысы Б.Залесскийді? «?аза?тарды? киелі а?ашы» деген суреттемесінен а?парат алу?а болады. Оны? бейнелеуі бойынша,?аза?тар киелі а?ашты? жанынан ?ткен кезде т?йелерін ш?геріп, атты? жабуын немесе кілемшені жайып ?ояды да тізелерін б?гіп, немесе малдас ??рып отырып д??а о?иды екен. Содан кейін ?здері де а?аш б?та?тарына киімінен жыртып ал?ан ш?берек немесе ?ой терісіні? ?иындысын, болмай бара жатса, ат ??йры?ынан кесіп ал?ан ?ылды а?ты? ретінде байлап кетеді. Оларды? ойынша ки­елі а?аш?а а?ты? байлау ба?ыт ?келеді, ауру –сыр?аудан ?ор?ап-?оршайды, ?мір жастарын ?зартады. Сонды?тан да, тек биік а?ашта ?ана емес, ш?лдегі жол бойында кездесетін аласа б?таларда да а?ты? байлаулы т?рады. М?ндай а?ашты кесу ?аза?тар ?шін к?н?ні? е? ауыры болып саналады, сонды?тан оны? тіпті ?ура?ан бір б?та?ын сындырар бір жан болмайды. М??алжар тауына жа?ын жазы?тарды? бірінде ?сіп т?р?ан бірнеше ді?ді жа­байы ?рік а?ашын к?ргенім бар, ?бден ?урап ?ал?ан к?птеген ірі б?та?тарды? біреуіне ?ол тигізуге ешкімні? ж?регі дауаламайды. Ілінген а?ты? ш?берек­тер мен ?ой терісіні? ?иындыларыны? к?птігіне септік жо?, а?аш басына са­лын?ан ой б?ркітіні? ?ясына да адамдар тарапынан келер еш ?иянат жо?, се­бебі, киелі а?аш?а салын?ан ?я да киелі» [14,65]. Тірі атаулыны?барлы?ына жан ашу, аяу ж?не махаббат идеясы ?те ежелгі идея бол?анымен, ?азіргі заман?а ?те ?ажет, оларды ?азіргі заманны? идеясы десек болады. Гуманизмні? ?айнар к?зі де осында, кез –келген тіршілік иесіні? ?мірді? ?рбір к?рінісіне деген с?йіспеншілік, ?рбір тіршілік иесіні? азабын т?сіне білу, о?ан жанашырлы? таныту –адам м?ніні?, адам жаныны? негізгі ?ыры. Солар?ылы адамны? таби?ат?а деген, ?о?ам?а деген ?арым–?атынасы ?алыптасады. Осындай ?асиеттерді Асан ?ай?ыны? бойынан к?руге болады.Асан таби?атты? барлы? с?лулы?ын сезіне білу, оны ?мiр игiлiгiне пайдалану кез келген адамны? ?олынан келе бермейтiнiне м?н береді. Таби?атты ?адірлеу ?айсысымызды? болса да парызымыз. ?йтпесек «таби?ат жетiмсiреп – ?з ?семдiгiн жо?алтпай ма?» – деген с?ра? ?ояды халы??а. Асан ?ай?ы iздеген «Жер?йы?» – адамзат ?шiн, оны? ішінде ?аза? ?шін ?мiр с?руге е? ?олайлы болатын жер ж?ннаты. ?аза? жерінде де еуропаны д?р сiлкiндiрген Т. Морды?

21 «Уто­пиясы» сия

«Уто­пиясы» сия

ты «Жер ?йы?» идеясы шарла?ан кезе? болды. Халы? Асанмен бiрге армандады, онымен бірге жа?а жерлердi iздеді. «Жер ?йы?» жо? дегенге ешкімні? сенгiсi келмейдi. Сонды?тан да болар Асан «Жер ?йы?» – ба?ыт пен д?улет, тынышты? пен бейбiтшiлiк ?лемi, о?ан жету ?шiн халы? сабырлылы??а, шыдамдылы??а ?йренуі, ?зiн iскерлiгiмен таныта бiлуі керек, сонда ?ана жер ж?ннатына жетесiз, бас?аша айт?анда, ?зi?iздi? жеке «Жер ?йы?ы?ызбен та­бысасыз».Асан ?ай?ыны? ма?саты – халы?ты? бiрлiгiн ны?айту, дала мен таулы айма?ты? хал?ын бiр – бiрiне жа?ындату, таби?атты? ?ыры мен сырын ?ауым?а паш етiп, ?зiн – ?зі танып бiлуге ша?ыру. Халы?ты? береке –бiрлiгі бол?анда ?ана мы?ты, бiрт?тас бол?анда ?ана ?зiн – ?зі са?тай алатынын, дамыта алатынын жа?сы білді. Асан ?шiн адам?а та­би?атты? ортасынан орын табу шешiлмеген м?селе болса, ал ?азiргi экологиялы? апат пен да?дарыс заманында тек ?ана географиялы? орта ?ана емес, сонымен ?оса адамдарды? ниеті мен пейiлі, ар мен ?ят нары? салма?ын к?тере алмай сыр беруде. Экологиялы? сананы? ?алыптасуы кешеуiлдегенi белгiлi. ?ткен социа­листiк д?уiрде, ?азiргi ?тпелi кезе?де (?ркениеттi ?о?ам?а) ?зiр жарытып эко­логиялы? бiлiмдер тарат?ан емес, ешкiмнен еш н?рсе талап еткен емес. Б?рын жоспар ?уу болса, ?азiр пайда табу к?зiн iздеген пысы?тарды? ??рбанды?ына айналуда даламыз да, ?аламыз да, жануар да, адам да. Ше­телдiк инвесторлар iшiнен ?ата? талаптарды са?тап отыратын, шарттарды орындайтын фирмалармен ?ана ж?мыс iстеген ж?ндi. Себебi, келесi ?рпа??а да таби?ат керек емес пе?[14,201]. Таби?атты ретке келтіру ?шін к?птеген жылдар керек екенін ескертіп,?аламдар дабыл ?а?уда. Кез–келген адамны? ?мiрi б?л д?ниедегi ?айталанбас керемет. Осы орайда ?.Н?рланованы? пiкiрiн келтiре кетуге болады. «Таби?ат анадан ажырама?ан, о?ан ?арсы т?рма?ан, керiсiнше таби?атпен бiр ту?ан, бiте ?айнас?ан адамны? байыптау ?рекетi де таби?и. Б?л байыптау – таби?атты игеру, ?лемтану ?дiсi ?зiнi? та??ажайыпты?ымен т??ыртпай, ?айта шабыт берер, шары?татар с?лулы?ын т?йсiну, ?аламны? тылсым ?нiн ?здiксiз ?оз?алысы ?стiнде ты?дау. Осыны? барлы?ында да ?алам сырымен т?сiнiстiк де?гейiндегi ?з ?аты­насы?ды шынды? м?ндi ?дiспен ??руды? ма?ызы зор» [14,]. ?аза?ты? д?ст?рлі м?дениетіндегі, ата – бабаларымыз жырлап, айтып кеткен таби?атты ?ор?ау?а ба?ыттал?ан ырымдар мен нанымдар, салт – жораларды б?гінгі к?ні ?рпа? т?рбиесіне пайдалану аса ?ажет. Ма?ал –м?телдер– халы?ты? ?мір т?жірибесінен алын?ан рухани м?дениетті? ?алыптасуыны? ?айнар к?зі. Ол халы? санасынан, д?ниетанымынан орын алатын ??ндылы?тар ж?йесі. Ма?ал – м?телде халы?ты? ?мір с?ру ??былыстары мен ойлау таби?аты, болмыс бітімі, тіршілігіні? м?ні мен ма?саты к?рініс табады. Оларды? ??рылымы ойды? к?ркемдігін к?рсетумен бірге, ?ыс?а да н?с?а, ма?ынасы жа?ынан тере? ой мен мазм?нды ?амтиды. Ма?ал – м?телдер ас?ан аса шеберлікпен жасал?ан с?з ?рнегі, ?бден орны??ан ойды? н?тижесі. Халы? даналы?ы – саналы ойды? к?рінісі, білімділікті? кені. Белгілі ?алым, философ Д. Кішібеков: «?аза? ежелден ойшыл, не айтса да м?селені? байыбына жетіп барып айтатын, с?зді? т?йініне м?н берген халы?. Бізді? ма?ал – м?телдеріміз т?нып т?р?ан философия. Сонды?тан да шешендеріміз с?зін д?лелді, у?жді ету ?шін ?манда ма?ал –м?телдерге ж?гініп отыр?ан. Асылы шешен, д?лелді, ?исынды с?йлеу ?аза? хал?ы арасында ерте заманнан д?ст?рге айнал?ан» деп жазады [40]. ?р елді танытатын ?зіндік ерекшеліктер болады. Батысты?, шы?ысты?, ?аза?ы д?ниетаным ерекшеліктері ж?нінде Т. ?абитов : «?аза? хал?ыны? ойлау ж?йесі мен м?дениеті бай тілінде, тіршілікті? ма?ынасын т?сініп, уа?ытты ба?алай білетін тере? даналы?ында жатыр» дейді[41]. Ма?ал – м?телдегі халы?ты? таным –т?сініктер негізі: ?мір, тіршілік, ?о?ам, таби?ат жайлы. Халы? ?зіні? болмысты? ойлау тегінен бастап ?рістейтін д?ниелік таным –

22 т?сініктерін к

т?сініктерін к

нделікті т?рмыс –тіршілігіне лайы?ты ?алыптастыр?ан. Ма?ал – м?телдер халы?ты? ойлау ж?йесіні?, санасыны?, ?зіндік ерекшелігі мен ?леуметтік тіршілігіне орай д?ниелік к?з?арастарыны? жиынты?ы болып табылады [42]. Т?рбие беруде ма?ал – м?телді? ма?ызы зор. ?скеле? ?рпа?ты? таби?ат?а жан ашырлы? сезімін оятуда, экологиялы? санасын ?алыптастыруда халы? ты? даналы? с?здеріні?, ма?ал –м?телдерді? орны ерекше. ?аза? хал?ы таби?ат?а аса м?н беріп, онымен ?йлесімділікте ?мір с?рген, таби?ат ??былыстарына табын?ан. М?ны ата – бабаларымызды? таби?ат?а іс – ?рекетінен,ырым – тыйымдардан к?руімізге болады. О?ан мысал келтіретін болса?, к?шпелілер ай?а с?лем беріп, жа?а ай жарыл?а, ескі ай есірке деп ай?а табынатын бол?ан.К?шпенділер таби?атты тірі, ?рі а?ылды деп есептеген. Ертеде ?аза?тар санасында Жер –Ана, Аспан –?ке т?рінде бейнеленді. Жерге егін егу мал ба?умен ?атар ??рметті іс саналды. Жерді орынсыз жара?аттама, жерді теппе деген тыйымдар бол?ан. Олар ертеректе ?стан?ан т??іршілдікті? негізінде аспан?а табыну жатыр, я?ни таби?атты ??рметтеуден туында?ан. Б?л діндегі басты ??дай - К?к т??ірі, к?к дегеніміз ?мірді? бастауын, тіршілікті, шексіз ?лемді білдіреді. Т??ірі сол к?к аспанны? ?міршісі. Ол т?рік халы?тарыны? бастап?ы тарихында К?н бейнесімен беріледі. К?к т??ірі жеке адамдарды? ж?не ?о?амны? ісіне аралас?анда, оларды тікелей жетектемейді, тек аспан ыр?ын хабарлап отырады. Ол К?к т?ртібін адамзат т?ртібі ?ылу?а тырысады. Сол себептен де, ?здерінен алым –салы? т?леуді талап еткен ?ытай жаушыларына ?аза? билері былай деп жауап берді дейді: «аспан ш?п пен суды жарат?ан, мал да соны? сыйы, оны ба?амыз да к?н к?реміз, не ?шін біз оны беруіміз керек?» [43]. XXI –?асырда Б??ар дінбасылары ?аза?тарды? Ай мен К?нге табынуына байланысты оларды «к?пірлер» деп есептеп, олар?а ?арсы ?азауат со?ысын жарияла?ан. «Жаз?а салым бие байлап, ?ымыз ашыт?анда ?аза?тар киіз ?йінен шы?ып келе жат?ан к?нге ?арап, ал?аш?ы ?ымызды со?ан ?арай шашады. К?геріп т?р?ан ш?пті Алла емес к?н ?сірген деп т?сінеді. Ш?пті таптауды, ж?луды ??дай?а ?арсы ?рекет деп білген. ?аза?тар к?нге табынатын бол?анды?тан, оларды к?пір деп т?сініп, м?сылман дініне ?арату ма?сатымен олар?а ?азауат со?ысын жариялау д?рыс», - деп жазады осы со?ыс?а ?атынас?ан орта азиялы? тарихшы Рузбихан ?зіні? «Б??ар мейрамыны? жазбалары» атты е?бегінде [44]. Сонымен бірге ?аза?тар а??у, ?арлы?аш сия?ты ??старды ?асиетті санап, олар?а тисуге, ату?а тыйым сал?ан. Б?дан ата – бабаларымызды? таби?атты ??рметтеп, ?астерлегенін, аяла?анын бай?ау?а болады. Таби?ат?а байланысты «бір тал кессе?, он тал ек», «су ішетін ??ды?ы?а т?кірме», «б?ла? к?рсе? к?зін аш», «к?кті ж?лма» ж?не т.б. к?птеген ма?алдар к?п.?аза? хал?ыны? д?ст?рлі м?дениетінде суды ?ор?ау парыз деп есептелген. Су –б?кіл тіршілікті? к?зі. Ол болмаса асты? шы?ымдылы?ы, ?сімдік ?лемі де болмайды. Адамдар су к?здерін ?ана тірі организмге балап ?оймай, сонымен ?атар о?ан ?р т?рлі жан иелеріні?, су перілеріні?, су иесі С?лейменні? ?мір с?ретіндігіне сенген. Ба?сылар жырында : «Су басында С?леймен. Сізден де медет тілеймін. Су ішінде су пері, С?мырай?а ??са?ан ?у пері» деген тіркестер жиі кездеседі [58]. «Суды? да с?рауы бар» деп, халы? оны тіршілікті? бастауы, тазалы?ты? р?мізі ретінде сана?ан. «Бастау су алса, ба?ыт су алады», «??лазы?ан ш?л – жетім, ??с ?онба?ан к?л –жетім, сорта??а ??й?ан сел –жетім», «а?ын су –?мір, то?тау су –?лім» деген на?ыл с?здер о?ан ку?. Жылан – ?аза???ымында з?лымды?ты? р?мізі бол?анымен, ол киіз ?йге кіріп кеткен кезде о?ан тиіспеген, басына а? ??йып шы?аратын бол?ан. Киелі жануарларды? ішінде т?йе е? таза мал саналды, оны ?ру?а, ж?нін ая? асты етуге болмайды [55]. Адамгершілікті? «алтын ережесіні?» кейінірек «?зі?е не тілесе?, таби?ат?а да соны тіле» деген экологияны? «алтын ережесіне» айналуынан,біз ?азіргі кезде экологиялы? м?селелерді? ?зекті болып отыр?анды?ын к?реміз.

23 Халы?та «ата

Халы?та «ата

нан мал ?ал?анша, тал ?алсын» дейді ?аза?. Біреуге риза бол?анда «к?сеге? к?герсін» деп айтатын бол?ан. «Жерге шы??ан жемістен жетіссе? де жеті аса» деген ма?ал к?шпелілерді? к?кті ?астерлегенін білдіреді. ?аза? жал?ыз ?сіп т?р?ан а?ашты кеспейді, о?ан за?ым келтірмейді. ?лан - байта? жерде мал ба?ып, ?за? к?ндерді ке? таби?ат ??ша?ында, мал ?рісінде, т?ндерді ж?лдызды аспан астында ?ткізген ?аза? хал?ы таби?ат ??былыстарын ба?ылаудан ту?ан к?п жылды? т?жірибелерін ?орытып, ж?лдызыды аспан туралы астрономиялы? т?сініктер мен ілім жаса?ан. Таби?ат ??былыстарыны? айналып келіп отыруын –к?н мен т?нні?, жыл мезгілдеріні?, ай жа?алануыны? алмасып отыруына м??ият ба?ылау жасап, есептеп ??ынуды? ?аза? хал?ыны? шаруашылы? ?мірі ?шін орасан зор т?жірибелік ма?ызы бол?ан еді. ?аза?тар осы есеп ар?ылы жайлау?а ?ай уа?ытта к?шукерек екенін, к?зеу ж?не ?ыстау?а ?ай уа?ытта келу, ?ой мен ?озыны ?ай уа?ытта ?ыр?у ?ажет екенін, ?ай мезгілде мал т?лдету, со?ымды ?ашан сою, егінді ?ай мезгілден бастап салу, ш?пті ?ашан шабу сия?ты шаруашылы? мезгілдерін біліп, оларды ?з уа?ытында ж?зеге асыр?ан. ?аза?тар шетсіз, шексіз ке? далада мал ба?у, к?шіп ?ону, жолаушы ж?ру, т?н ?ату ж?не а? аулау, т?рт ??быланы аны? айыру, ?ара??ы т?ндерде ж?лдызды аспан?а ?арап, ба?ыт –ба?дарды белгілеп отыр?ан ж?не ?ткел, суат, ?оныс, ??ды?тарды д?л табу сия?тыларды ?рпа?тарына ?йретіп отыр?ан. ?аза? арасында т?жірибе метеорологиясымен ж?не уа?ыт есебімен ш??ылданатын арнаулы есепшілер бол?ан екен. ?р айда?ы ауа – райыны? ш??ыл ?згерістерін, кезе?дерін, амалдарын есептеп, ж?рт?а алдын ала хабарлап отыр?ан. Абайды? д?ниені? дамуы ж?ніндегі к?з?арасында диалектикалы? сарын басым. Ол таби?ат ??былыстарын ?зара бір – бірімен байлынста, ?немі ?згерісте, дамуда болады, адамды ?орша?ан ортаны? –таби?атты? ішкі сырын білім –?ылым ар?ылы білуге болады деп ?арастырады. ?аза? хал?ыны? ?з рухани бастаулары мен даналы?ыны? ?айнар к?здері ?з тарихында, м?дениетінде, тілі мен ділінде т?нып т?р. ?лт даналы?ын ??ынып, с?зін ?адірлеп, ма?ал – м?теліндегі асыл ойды т?сіне білсек, ?азіргі ?о?амда?ы ?лт?а жат к?п теріс ?ылы?тардан арылар едік [42,6]. ?азіргі кезде де ?аза?ты? д?ст?рлі м?дениетіндегі таби?атты ?ор?ау?а ба?ыттал?ан ырымдар, нанымдар, салт – жоралар ?зіні? ма?ызын жо?алт?ан жо?. ?алыптасып отыр?ан к?рделі экологиялы? м?селені шешу ма?сатында жас ?рпа??а т?рбие беруде ма?ал –м?телдерді, на?ыл с?здерді ?олдану т?рбие беру ?дерісін барынша тиімді етпек. Экологиялы? м?дениетті? ?алыптасуында ?леуметтік институттарды? ма?ызы зор. Б?л келесі б?лімде ?арастырылады.

24 ІІ модуль

ІІ модуль

Т?л?аны? экологиялы? м?дениетіні? ?алыптасу м?селесі Д?ріс 4. Т?л?аны? экологиялы? м?дениетіні? ?алыптасуына ?леуметтік институттарды? ?сері. Б?гінгі к?ні экологиялы? м?дениетті? ?алыптасу м?селесіні? ма?ызы артуда. Б?л м?селені? аса м?нділігін ?лемдік, халы?аралы? к?лемде ?тіп жат?ан айтулы шаралар мен саяси, экономикалы?, ?леуметтік ба?дарда ?абылданып жат?ан ??жаттар ай?а?тайды. Экологиялы? м?дениетті? мемлекеттік де?гейде ?алыптасуы ?азіргі ж?не келешек ?рпа?ты? ?мір с?ру ортасын ?олайлы жасау негізінде мемлекеттік ба?дарламамен, за?ды нормалармен ба?ыттал?ан, ?о?амны? барлы? таптарыны? ?ызы?ушылы?тарына с?йкес іс ? ?рекет ?дерісі ретінде к?рініс табу керек. Экологиялы? саясатты іске асыруды? нормативті ? за?ды негізі болып шаруашылы?ты? нары?ты? ?дісіне сай келетін, біра? ?тпелі ?о?ам ?иыншылы?тарыны? ?серінен жеткіліксіз де?гейде іске асырыл?ан ?за? мерзімді «?аза?стан –2030» стратегиясы, «Экологиялы? экспертиза туралы», «?орша?ан ортаны ?ор?ау туралы» за?дар болып табылады. Сонымен бірге ?аза?стан халы?аралы? де?гейде ?зіні? т?ра?ты даму ж?не экологиялы? ?ауіпсіздік идеяларын ?олдайтынын ?орша?ан орта ж?не даму ж?ніндегі Біріккен ?лттар ?йымы конференциясыны? ??жаттарына ?ол ?оя отырып (РИО – 92), «Европа ?шін ?орша?ан орта» ?дерісіні? белсенді м?шесі бола отырып, климатты ?згерту бойынша халы?аралы? ма?ызды конвенциялар?а ?осыла отырып бірнеше м?рте д?лелдеді. ?аза?стан Республикасында экологиялы? ?арама – ?айшылы?ты? шешілуіне к?п к??іл б?ле бастады. Б??- ны? 1997 – ші жыл?ы 23 – ші маусымда?ы Басты Ассамблеясыны? ХІХ арнайы сессиясында?ы с?зінде елбасы ?лемдік ?ауымдасты?ты к?ш біріктіре отырып, экологиялы? м?селелерді, соны? ішінде оны? ойынша ?лемдік ма?ызы бар Семей полигоны ж?не Арал те?ізі ма?ында ?алыптас?ан экологиялы? м?селелерді шешуге ша?ырды. Біра? халы? таби?и ортаны ?ор?ауда ?зіні? белсенді ?атысуыны? ?ажет екендігін т?сінбей, ж?мсал?ан к?ш н?тиже ?келмейді. Экологиялы? м?дениетті? ?алыптасу ?дерісінде ?орша?ан ортаны ?ор?ау саласында мемлекет ж?не мемлекеттік саясат ма?ызды р?л ойнайды. Мемлекет экологиялы? саясатты? субъекті ретінде ?орша?ан ортаны тиімді ?ор?ауды ?амтамасыз ету керек. Бізді? ойымызша экологиялы? саясат мемлекетті? ?ам?орлы?ымен ж?зеге асырылу ?ажет. Бізді? еліміздегі экологиялы? т?ра?тылы?ты? кепілі мемлекет болу тиіс. Экологиялы? м?дениетке ?сер етуді? екінші к?зі – саясатпен тікелей байланысы бар идеология. Идеология экологиялы? м?дениетті идеалдармен толы?тырады, ?ркениетті? дамуыны? ?азіргі кезе?інде экологиялы? м?дениетті? ?алыптасуына с?зсіз ?сер ететін т?ра?ты даму идеясы белсенді т?рде насихатталады. Т?ра?ты даму деп ?азіргі ж?не болаша? ?рпа?ты? ?ажеттілігін ?ана?аттандыру ?шін таби?и – ресурсты? потенциалды ж?не ?олайлы таби?и ортаны са?тау м?селелерін шешумен байланысты ?леуметтік – экономикалы? баланстылы?ты ?амтамасыз ететін даму т?сініледі. Ке? ма?ынада «т?ра?ты даму» тарихи ?алыптас?ан ?дерістерден ерекшеленетін, себебі тек таби?и –?леуметтік потенциалды бас?аруды жа?сарту ?ана емес, осы?ан ?оса таби?и, ?леуметтік, м?дени байлы?тарды? жиынты?ын бас?аруды жа?сарту ма?сат етіп ?ойылатын, экономикалы?, саяси, ?леуметтік, экологиялы?, рухани –м?дени параметрлері бар, ?ркениетті? жа?а типіні? функциясына с?йкес ?деріс ретінде т?сіндіріледі. Сонымен ?атар т?ра?ты даму ?ркениетті? т?ра?ты дамуыны? динамикасын аны?тайтын, ноосфера туралы білім беруді? ?азіргі заман?ы т?сінігін сипаттайтын, адам мен мен таби?атты? арасында ?йлесімді ?арым - ?атынасты? орнауына ба?ыттал?ан к?рсеткіштер ж?йесіні? кешенін ?арастырады. ?о?амны? т?ра?ты даму?а ?туі т?рт ма?сатты орындау?а байланысты: 1.то?ырау?а ?шыра?ан экологиялы? ж?йелерді? б?лігін таби?и ?німділік де?гейіне к?теру, са?тау, ?алпына келтіру; 2.т?тынуды рационализациялау; 3.?німді экологизациялау; 4.т?р?ындарды? санын т?ра?тандыру.

25 Толы?ымен т

Толы?ымен т

ра?ты даму?а к?шуді тек н?тижелі халы?аралы? ?ріптестік негізінде, ?лемдік ?о?амдасты? масштабында ?ана іске асыру?а болады. Адамны? ?мір с?ру ортасыны? т?ра?ты дамуына: адамдарды? таби?атпен ?йлесімділіктегі салауатты ж?не жемісті ?мірге ???ы?ы, дамуды? ажырамас б?лігі ретінде адамны? ?орша?ан ортасын ?ор?ау, жа?ымды ?орша?ан ортада?ы ?ажеттіліктерді ?ана?аттандыру. Батысты? ?алымдар (М. Либерман, Р. Парк, Р. Маккензи, Д. Маркович) ?леуметтік–экологиялы? концепция ше?берінде адамны? рухани –?негелілік мінездемесімен байланысты ?леуметтік –таби?и ?зара ?рекетті? за?дылы?тарын ?арастырады. Адам баласыны? т?ра?ты даму?а талпыныс жасауыны? н?тижесінде, адамдарды? рухани ж?не жеке байла?ыны? ?лшемі таби?атпен толы? ?йлесімділікте ?мір с?ретін оларды? рухани ??ндылы?тары ж?не білімі болу керек. Сонымен, т?ра?ты даму концепциясыны? м?ні тірі таби?атты ?алпына келтіру м?мкіндіктеріні? шектеулігін есепке ала отырып тере? білімге ж?не ?ылыми болжам?а негізделген кез – келген сырт?ы ?згерістерде немесе сырт?ы ортаны? ?серіне ?ауіпсіздікке байланысты ?леуметтік – таби?и ж?йені ?стап т?ратын ж?не оны тепе – те?дік ?алпына келтіретін басы??ы ба?дарды ?стану. Т?ра?ты даму концепциясыны? анализі к?рсеткендей, т?ра?ты даму концепциясы ??ндылы?тар шарттарыны?, негізгі принциптерді?, талаптарды?, шектеулерді?, сонымен бірге ?азіргі кездегі ?леуметтік – экологиялы? жа?дайды? негізгі ?згерістеріне ?атысты на?ты ?сыныстарды? жиынты?ын ?амтиды. Сонды?тын ол бір уа?ытта моральды? – адамгершіліктік императиві, ?зіні? практикалы? шешілуін талап ететін болаша?ты? теоретикалы? моделі болып табылады. Ол ?алыптас?ан ?леуметтік – экологиялы? ?арым – ?атынастарды, ???ы?тар ж?йесін, ж?не сол ?арым – ?атынастар субъектілеріні? жауапкершіліктері мен міндеттерін к?шейтеді. Экологиялы? м?дениетті? ?алыптасуында?ы ???ы?ты? басты функциясы б?л – индивидтерді? мінез – ??лы?тарында?ы айырмашылы?тарды ескеру. ???ы? нормасын, мінез - ??лы? айырмашылы?тарын аны?тау ???ы?ты? т?рбиелеу функциясын ат?арады, адамдарды? ???ы?ты? санасын ?алыптастырады. М?ндай ???ы?ты? реттеушілікті? болуы мынадан к?рініс табады, экологиялы? м?дениетті? ішінде за?ды немесе за?сыз болып аны?талатын ??ндылы?тар мен нормалар ?алыптасады, ???ы? экологиялы? м?дениетке ?атысты превентивті функцияны ат?арады, нормаларды б?зу ?айсыбір санкцияларды болжайды, экологиялы? ???ы? б?зушылы?ты? де?гейін т?мендетуге к?мектеседі. «?о?ам – таби?ат» ж?йесін ??ндылы?тармен ж?не нормалармен ?амтамасыз ететін та?ы бір институт – ?ылым. ?ылымны? экологиялы? м?дениетке ?серіні? ерекшелігі, б?л институт іс – ?рекет субъектілерін біліммен, жа?а технологиялармен, м?селелерді шешу жолдарымен ?амтамасмыз етеді. Адамдарды? ме?герген ?ылыми білімі ма?ызды элемент болады ж?не оларды? м?дениетіні? бір б?лшегі болып есептеледі. Б?л жерде экологиялы? то?ырауды ?ткеру ?дерісінде, о?ан халы?ты? ?атысуы мен белсенділікті? ?алыптасуында?ы ?ылыми–техникалы? прогресті? р?лін айта кету керек. ?ылыми – техникалы? прогресті? ?орша?ан орта?а жалпы ?р т?рлі ?сер ететіндігі белгілі ж?не адам мен ?о?амны? таби?ат?а деген ?арым–?атынасыны? ?алыптасуына да ?р т?рлі ?сер ететіндігі белгілі. Жалпы антикалы? заманнан бері екі альтернативтік концепцияны?, прогрессивистік ж?не алармистік концепцияны? дамуын к?руге болады. Біріншісі ?ылыми – техникалы? прогресс адамзатты? дамуында с?зсіз игілік болып табылады дегенге негізделсе, алармистік концепцияны? ?кілдері ?ылыми –техникалы? прогресс таби?и ?орша?ан орта?а негативті ?сер етеді деп есептейді, экологиялы? то?ыраудан шы?у м?селесіне ?атысты негативті біржа?ты ?арауда алармизм тере? пессимизмге ж?не ?мітсіздікке ?келетінін айта кету керек. ?азіргі заман?ы жасал?ан жа?дайларда?ы ?о?ам мен таби?ат ?арым – ?атынасыны? анализі к?рсеткендей, бір жа?ынан адамзатты? таби?атты ?айта ??руда?ы іс –?рекетін тере?детуде ж?не ке?ейтуде ?ылыми –техникалы? прогресс міндетті т?рде ?ажет. ?ылым адамзатты таби?аттан не??рлым к?п алуды, азы? –т?лікті мол ?ндіру ?шін таби?ат?а ?алай ?сер етуді, алыс ?ашы?ты?та?ы ж?кті ?алай тез тасымалдауды, адамзатты? космос?а енуіне м?мкіндік жаса?ан к?шті энергияны? жа?а т?рлерін ?алай алуды ?йреткенмен, таби?атты ?ор?ауды ?амтамасыз етуде ?лі де ж?мыс жасау керек.

26 Таби?ат

Таби?ат

а ?сер етуді? к?шті ??ралдарын пайдалана отырып, біз ?лі б?л ??ралдарды пайдалануды? салдарын біле бермейміз, бізді? таби?и ?дерістерге араласуымыздан туындайтын тізбектік реакцияны к?ре бермейміз [18]. Екінші жа?ынан, ?ылыми – техникалы? прогресті ары ?арай жетілдіру ?ажет, оны дамыту экологиялы? м?селелерді шешуде жа?а технологияларды жасау?а ?келеді. Осы?ан байланысты американды? ?алым Б. Коммонер: экологиялы? игілік бізді? техника?а дейінгі кезе?ге оралуымызды талап етпейді. Ондай н?тижеге экологиялы? білімге негізделген ?айта ??рулар ар?ылы да жетуге болады дейді [19]. ?алыптас?ан жа?дайдан шы?уды? жолы ?ылыми–техникалы? прогреске ?негелілік талаптарды? ?суі болып табылады. Ата?ты француз социологы Ж. Дорст ?ркениетті? де?гейі энерго ?ондыр?ылар шы?аратын киловатты? м?лшерімен емес, ол сонымен ?атар моральды? ж?не рухани критерилермен ?лшенеді, таби?атты? за?дылы?тарымен толы?тай ?йлесімде бола отырып, ?ркениетті ал?а жылжытатын адамдарды? даналы?ымен ?лшенеді. Адам таби?атты? за?дылы?тарынан асып еш?айда кете алмайды[20]. Жалпы, м?дениет адамдарды? материалды? ж?не рухани ??ралдар ар?ылы ?зіні? ?ауіпсіздігі мен ?леуметтік тіршілік иесі ретіндегі дамуын ?амтамасыз ететін, ?леуметтік тіршілік етуді? к?зі болып табылса, онда экологиялы? м?дениет ?орша?ан ортаны? са?талуы мен м?мкіндігінше жа?саруы ?амтамасыз етілетін, ?о?амны? ?леуметтік– таби?и дамуыны? т?сілі ретінде ?арастырылады. Адам мен таби?ат арасында?ы экодиалогта?ы т?жірибелік ?згерістер ?шін теориялы? ж?не ?діснамалы? негіздер жеткіліксіз. Шынайы жа?дай нашарлап бара жат?ан болмаса, жа?сарып жат?ан жо?. Бізді? ойымызша, ?лемдік ?ауымдасты?, оны? ?леуметтік институттары, мемлекет адам мен таби?ат арасында?ы экодиалогты ?згерту ма?сатында бас?а ?діснаманы ж?не о?ан сай инновациялы? технологияларды пайдаланбай жа?дай ?згермейді. Жа?дайды ?алай ?згертуге болады деген с?ра?ты? туындауы за?ды. Осы?ан ?атысты білім беруді? алды??ы ?атарлы ж?йесін жасау ?ажет деп ойлаймыз. ?о?амды компьютермен ж?не а?паратпен ?аншалы?ты байытса? та, к?шті, заманауи таби?атты тазалаушы ??рыл?ы орнатса? та б?л жа?дайды? на?тылы т?рде жа?саруына ?келмейді. Н.В. Маслованы? ойынша экологиялы? ойлауды ба?аламау, экологиялы? емес білім негізделген жа?дайда ?рбір жас буын ?зіні? іс –?рекетіні? биоадекватты ??ралы мен ма?сатын білмей т?ра экологияны ?алпына келтіруге тырысады. Тек экологиялы? ойлау ?ана саналы та?дау мен экологиялы? ?мірді? пайдасына сай мінез–??лы?ты білдіреді, «Мен» концепциясыны? ?алыптасуы, «Мен таби?аттамын», таби?ат?а деген махаббаты? болуы, адамны? таби?атта?ы ?з орнын сезінуі, т?тынушылы? ж?не жырт?ышты?, «Мен – таби?ат патшасымын» концепциясына, эго - ?мірге ?ара?анда таби?атпен бірге болуды білдіреді. ?азіргі заманда?ы білімні? м?нін ??рушы болып табылатын, ?скеле? ?рпа?ты? шынайы экологиялы? ойы мен санасын ?алыптастыру ?ажет деп есептейтін Маслованы? ойына толы? ?осылу?а болады. Экологиялы? білім ?дерісіні? негізінде жат?ан ж?не б?л ж?йеге экологиялы? ба?ытты беретін ?ылыми танымды экологияландыру б?гінгі к?ні ?о?амды? ?ажеттіліктерді? бірі болып табылады. Ондай ?леуметтік ?ажеттіліктерді іске асыру келесі алгоритмдерді болжайды: 1.Білімні? экологиялы? – д?ниетанымды? ж?ктемесін к?шейту. 2.Мектепке дейінгі,бастауыш, орта ж?не жо?ар?ы о?у орындарын экологияландыру. 3.?леуметтік т?жірибені? сол саласында?ы мамандарды дайындау. Т?л?аны? экологиялы? білімділігіні? ма?ызды критериі болып, «адам, ?о?ам, таби?ат» ж?йесі ?ызметіні? ерекшеліктері саласында біліміні? болуы, сонымен бірге ?алыптас?ан ?дет, да?дысыны? болуы, ?йымны? т?жірибесіні? болуы, таби?атты ?ор?ау іс –шараларына ?атысуы табылады. Экологиялы? м?дениетті? институционалды? аспекті т?л?алы? аспектімен тікелей ?зара байланысты. пен ?зара ?рекеттесуші на?ты т?л?аларда мінез – ??лы?ты? белгілі бір

27 ??ндылы

??ндылы

тары мен нормалары болады ж?не ?леуметтік–экологиялы? институттар?а сай белгі ?алыптастырады. Мінез–??лы?ты реттеумен байланысты экологиялы? ?тар мен нормаларды? интернализациясы ж?не оны ме?геруді бірктіре ?арастыратын т?л?а санасыны? психикалы? ж?не психологиялы? механизмдері ма?ызды ж?не ?ажетті болып табылады. К?п жа?дайда экологиялы? кризис адам?а ?атысты сырт?ы н?рсе ретінде ?абылданады. Н. А. Аитов ?зіні? е?бектерінде : « Адамзат ?зіні? алдында т?р?ан ?ауіп–?атерді сезіне бастады. Адамзат?а т?ніп т?р?ан ?атерді адамны? ?зі жасайды. Адамны? ?зі атмосфера мен гидросфераны ластайды, ?алды?тар мен ?о?ыстардан тау жасайды, жануарлар мен ?сімдіктерді? т?рін жояды. М?селені? м?ні адам таби?атыны? ??былмалылы?ында. Адам - ?зіндік образы бар кентавр секілді, биосоциалды болмыс [21]. Адам тек биологиялы? болмыс болса таби?ат?а ?зіні? ?серін тарата алмас еді. Таби?и ортамен биологиялы? болмыс ретінде ?арым – ?атынас жасаумен ?атар адам саналылы?ымен ерекшеленетін, ?р т?рлі іс –?рекетті ж?зеге асырушы ?леуметтік болмыс ретінде ?арым – ?атынас жасайды. Экологиялы? м?дениетті? негізінде ?леуметтену процесі барысында ?алыптасатын т?л?аны? ?леуметтік ?асиеттері жат?анды?тан б?л процесті ?арастыруды ж?н к?рдік. «?леуметтену» т?сінігіне ?ылыми ?дебиетте екі т?рлі интерпретация жасалады. Кейде б?л т?сінікті адамны? тарихи ?алыптасуы мен даму процесіне жат?ызады. К?бінесе б?л т?сінікті жеке индивидті? ?леуметтік ?алыптасу процесімен байланыстырады. Кон И. С. « Т?л?аны? ?леуметтенуі б?л –оны? барысында на?ты т?л?а ?алыптасатын,индивидті? ?леуметтік т?жірибені ме?геру процесі» [22]. Г. В. Осипов индивидті? ?леуметтенуінде екі фазаны–?леуметтік бейімделу ж?не интериоризацияны б?ліп к?рсетуге болады дейді. ?леуметтік бейімделу б?л – ?о?амны? ?мір ?арекеті барысында?ы р?лдік функциялар?а, ?леуметтік нормалар?а, оны? ?мір ?арекетіні? ортасы болып табылатын ?леуметтік институттар?а бейімделуін білдіретін индивидті? ?леуметтенуіні? бірінші фазасы. Интериоризация б?л – ?леуметтік іс – ?рекет ненгізінде ?леуметтік ортаны? нормалары мен ?тарын ме?геру ар?ылы адам психикасыны? ішкі ??рылымыны? ?алыптасу процесі. Бас?а с?збен айт?анда интериоризация б?л – сырт?ы ортаны? элементтерін ішкі «Менге» ауыстыру. С?йтіп, егер ?леуметтік бейімделу процесінде адамны? ?леуметтік орта?а бейімделу процесі ж?рсе, интериоризация ?дерісінде ?леуметтік ж?йе т?л?а?а ?сер ете отырып, адамны? ішкі Мені ар?ылы......оны? мінез –??л?ыны? ?згеруінде к?рініс табады. Тек технологиялы? ?ркениетті? альтернативті ?тары болып ?ана ?оймай, сонымен ?атар адамзатты са?тауды? негізі болып табылатын проэкологиялы? ?тарды? ?алыптасуы ?ажет. Б?л экологиялы? то?ырауды тек технологиялы? ж?не экономикалы? шаралармен е?серуге болмайтынды?ымен байланысты, к?нделікті ?мірде ж?не профессионалды? ?ызметте ?р ?айсысымызды? іс – ?рекетімізді бас?аратын барлы? ?тар ж?йесін ж?не ?мірлік ба?ыттарды ?згерту ?ажет. ?ты? ба?ыттар – адамны? ?орша?ан ?лемге ?арым –?атынасын, мінез –??л?ын аны?тайтынды?тан адамны? жеке даралы?ын білдіретін ма?ызды сипаттамасы. Т?л?аны? ?ты? ба?ыттарыны? ?алыптасуы - ?за? ж?нек?рделі ?деріс. О?ан ?лемдегі, елдегі, айма?та?ы жа?дай, б??аралы? а?парат ??ралдары, аз топты? (жан?я, достар) ?тары ?сер етеді. Экологиялы? ?тарды ме?геру жан?яда басталады. Балалар экологиялы? білім мен мінез–??лы? стереотиптеріні? ал?аш?ы саба?тарын жан?ядан, б?рінен б?рын ата –анасынан алады. Баланы? экологиялы? білім алуында мектепті? ролі ма?ызды.Мектеп ?сіп келе жат?ан буынны? экологиялы? біліміні? к?зі ?ана болып ?оймай, сонымен бірге таби?ат?а ?атысты жауапкершілік, экологиялы? білім алу?а деген ?ызы?ушылы?, ?орша?ан орта?а ?атысты ?р т?рлі іс –шаралар?а ?атысу?а тырысу сия?ты ?асиеттерді ?алыптастырады. ?ты? ба?ыттар – т?л?аны? ?міріні? ма?саты ж?не со?ан жетуді? негізгі ??ралы бол?анды?тан индивидтерді? мінез –??л?ын реттеуші ма?ызды функциялар?а ие болатын т?л?аны? б?ліп ?арастыратын ?тары. К?птеген зерттеушілерді? ойынша, экологиялы? білім беруде мектепті? ?сері ата –ананы? білім берудегі ?серінен асып т?спесе кем т?спейді.

28 Жан?я, мектеппен

Жан?я, мектеппен

атар ?р т?рлі экологиялы? ?йымдар, б??аралы? а?парат ??ралдары ж?не т.б. экологиялы? білім беруді? к?зі болып табылады. Т?л?аны? ?леуметтену ?дерісінде о?ан ?о?аммен ??делген ??ндылы?ты? ?станымдар беріледі. ??ндылы?ты? ?станымдар – ?леуметтік субъектіні? берілген объектке, зат?а, адам?а, ??былыс?а, жа?дай?а ж?не т.б. деген алдын - ала белгіленген ?арым –?атынас?а детерминделген бейімділігі к?рініс табатын, іс –?рекетті? ж?не ?арым – ?атынасты? ?зіндік ба?дарламасы. Адамны? ж?йелі т?рде ?рекет жасауына, нем??райлы ?арамауына себеп болатын адамзатты? талпыныстарды?, ?ызы?ушылы?тарыны?, тілектеріні?, ?дерістерді?, шынайылы? фактілері т?л?аны? ??ндылы?тары болады. Экологиялы? м?селені? ?зекті екенін адамдар т?сінбейінше одан таби?ат?а деген жауапкершілікті ?арым – ?атынасты к?туге болмайды. Б?л т?л?аны? экологиялы? м?дениетіні? ?алыптасуыны? ал?ышарты болып табылады. Жо?ары айтыл?андар?а ?арап, экологиялы? м?дениетті ??ндылы?тар ж?не нормалармен бекітетін негізгі институт болып адамгершілік болып табылады деп ойлаймыз. К?птеген зерттеушілерді? ойынша т?л?аны? экологиялы? м?дениетіні? ?алыптасуыны? негізінде бірінші кезекте экологиялы? мораль, адамгершілік, на?тыра? айтса? «экологиялы? этика» сия?ты оны? б?лінбес компоненттері жатады. Экологиялы? м?дениетті? ?алыптасу барысында т?л?аны? адамгершіліктік ??рылымдары ?лкен р?л ат?арады. Экологиялы? м?дениетті? ?алыптасуыны? адамгершіліктік аспекті таби?ат?а деген ?ам?орлы?, гуманды?, саналылы? ?арым –?атынасты білдіреді. Адамгершілік принципі «Барлы? ?мір са?талуы тиіс» деген тезистен шы?у керек. Р. И. Александрова мен А. В. Смольяновты? ойынша «?мірді? те?дігі» идеясы ??лы?ты, адамгершілігі жо?ары адамды барлы? ?орша?ан орта?а ?ам?орлы?пен ?арауды міндеттейді. Экологиялы? этиканы? негізгі мазм?ны мынада: біріншіден, экологиялы? этиканы? басты ал?ышарты болып адамзатты? оны ?орша?ан тірі таби?атпен бірлігі табылады; екіншіден, экологиялы? этика таби?ат?а ба?ыттал?ан ке? ма?ынада?ы барлы? іс –?рекетке ?атысты мінез–??лы? м?селесін ?арастырады; ?шіншіден, экологиялы? этика «экологиялы? адам» моделін жасау?а тырысады ж?не ол ба?ынуы тиіс мінез–??лы? кодексін ?сынады [23]. Экологиялы? т?рбиелеу ж?не білім беру барысында бірнеше функциялар ж?зеге асырылу керек, соларды? негізгісі: тікелей экологиялы? білім берушілік (?орша?ан ортаны? ?ызметі туралы за?дарды білу; д?ниетаным (экологиялы? д?ниетанымды ?алыптастыру); гуманистік (таби?ат?а деген ?негелілік–этикалы? ?арым –?атынасты? ?алыптасуы); т?рбиелеушілік (?о?амны? ?орша?ан ортамен ?арым –?атынасын ме?геруді? негізінде т?л?аны? ?леуметтік ?асиеттеріні? ?алыптасуы); ?о?амны? ?ажеттіліктері мен ?ндірісті экологияландыруда таби?атты пайдалануды? за?ды?, ?аржылы? ж?не саяси, ?ылыми нормаларды біры??ай ж?йеге келтіру); а?паратты? (таби?атты ?ор?ау ?ызметіні? т?жірибесін ме?гере, о?ан анализ жасай отырып халы??а жеткізу). ?азіргі заман?ы адамны? оны? таби?атпен ?арым–?атынасын реттейтін экологиялы? этикасы болу керек. Экологиялы? адам б?л б?рінен б?рын м?дениетті адам. Экологиялы? адам таби?ат?а ?ам?орлы?пен ?арайды, экологиялы? жа?дайды ж?не таби?ат оны? ?мір ?арекетіні? негізі екенін т?сінеді, экологиялы? м?селелерді ?зі ?шін ма?ызды деп санайды. ?зіні? «Благоговение перед жизнью» атты е?бегінде А. Швейцер адамдарды? таби?атты «?астерлеуі» ?ажет екендігін к?рсете отырып, гуманистік этиканы? таби?ат?а деген д?рыс ?арым –?атынаспен тере? байланысын к?рсетеді. Экологиялы? этиканы? негізінде таби?атта ?мір с?ретінні? барлы?ы ?шін ?рбір адамны? шексіз жауапкершілігі жатыр. Швейцер бойынша: «бірде бір ж?ндікті ?лтірмейтін, бірде бір г?лді ж?лмайтын, кез–келген тіршілік иесіне к?мектесуге ?атысты ?зіні? ішкі жан - д?ниесіне ба?ынатын адамды ?ана ?негелі деп айту?а болады» [24].

29 Экологиялы

Экологиялы

этика ?рбір адамны? таби?атта?ы барлы? н?рсе ?шін шексіз жауапкершілігін к?рсетеді. Н. Ф. Тарасенконы? ойынша м?дениет тек адамны? еркіндігі мен ?мбебептылы?ыны? ?ана к?рсеткіші емес, ол сонымен ?атар оны? ?лем алдында?ы жауапкершілігіні? к?рсеткіші болып табылады. Таби?ат?а деген жауапкершілікті ?арым –?атынас ?здігінен ?алыптаспайды, ол саналы т?рде ?алыптасуды талап етеді. Экологияландыру ?о?амды са?тауды? шешуші де басы??ы жа?дайы есептеледі. Н. Н. Моисеев адамдарды? мінез – ??л?ында?ы экологиялы? императивті? ?алыптасуын ?арастырады, оларды? белсенді іс–?рекетіндегі шектеулерді? жиынты?ын ??рсетеді, оларды б?зу адамзатты апат?а ?келуі м?мкіндігін негіздейді. Оны? ойынша экологиялы? императивті? м?ні мынада: «?орша?ан ортаны? кейбір к?птеген ?асиеттеріні? болуында, оларды ?андай жа?дайда болмасын адамны? іс–?рекеті ар?ылы ?згертуге болмайды» [25]. Моисеевті? идеялары адамгершілік, ?негелік императивіні? таралу саласын ке?ейтеді. Автор жа?ын арада?ы он жылды?та адамгершілік, ?негелік императиві м?селесін сезіну ?ркениетті? ма?ызды сипаттарыны? бірі болып табылатынына, XIX ?асыр бу мен инженерлік ?ылымдарды? ?асыры бол?ан сия?ты, XXI ?асыр гуманитарлы? білімні? ?асыры болатынды?ына сенімді. Келесі экологиялы? императивтерді б?ліп ?арастыру?а болады: ?азіргі заман?ы адамдарды? ?ызы?ушылы?тарыны? негізінде келешек ?рпа?ты? м?дделеріне зиян келтіруге жол берілмеу керек; болаша? ?рпа?ты? дамуына кедергі келтіретін кез –келген іс –?рекеттен бас тарту; ?орша?ан орта?а ?атысты шешім ?абылда?анда жас буынны? алдында жауапкершілік жо?ары болу керек. ? императивтер адамзат іс – ?рекетіні? таби?и ортаны са?тау?а ба?ыттал?анды?ын сипаттау керек, экологиялы? императив таби?и ресурстарды пайдалануа белгілі бір шектеулерді? болуын ?арастырады. Осы?ан байланысты А. В. Мироновты? айт?ан с?зі орынды деп есептейміз, «экологиялы? ж?не моральды? - императивтер ?о?ам дамуына ?ата? шектеулер ?оятынын адамзат ?мытпау керек, гуманитарлы? білім жалпы ал?анда адамдарды? ?зін - ?зі са?тауы ж?не ?мір с?руге к?ресі ?шін адамдарды? іс – ?рекетіні? барлы? т?ріне ?атысты тыйым салу функциясын ?ата? т?рде орындау?а негізделген.? м?дениетті? ?алыптасуы мен дамуына ?нер де ?лкен ?серін тигізеді. ?нер ?о?амны? барлы? рухани ке?істігі ар?ылы ?сер етеді, оны? негізгі ??раушылары к?ркем ?дебиет, театр, сурет, кинематограф сонымен бірге б??аралы? байланыс ??ралдарыны? ?ызметі (баспас?з, радио, теледидар) болып табылады. Адамны? санасына ?сер ететін, ?нер ?келген идеялар халы?ты? ерекше ?леуметтік – психологиялы? к??іл –к?йін ?алыптастырады. Ол идеяны? сипатына, мазм?нына, ж?ргізіліп жат?ан саясат?а ?атысты шынайылы? пен сынилы?ты? де?гейіне байланысты, осыны? барлы?ы ?о?амны? экологиялы? м?дениетіне ы?пал етеді. С?йтіп, к?ркем м?дениет таби?и орта?а ?атысты к?ркем ?дебиет, театралды ж?не кинематографиялы? образдар ар?ылы мінез– ??лы? ?лгілеріні? ?алыптасуына м?мкіндік ту?ызады. Кинофильмдерді?, теле ба?дарламаларды?, ?деби шы?армаларды? кейіпкерлеріні? образы б??араны? экологиялы? санасына жа?ымды ы?пал етеді.?леуметтік институттарды? экологиялы? м?дениетті? ?алыптасуына ?сері ?лкен. Саясатты?,???ы?ты?, идеологияны?, ??лы?тылы?ты?, ?нерді? ??ндылы?тары мен нормалары «?о?ам – адам» ж?йесінде ?зіні? ерекше белгісін ?алыптастырады ж?не экологиялы? м?дениетті? институционалды? аспектін ??райды. ? м?дениетті? даму де?гейі ?о?амны? жетілгендігін к?рсететін ма?ызды к?рсеткіштерді? бірі болып табылады. ? м?дениетті? ?алыптасуында?ы ?леуметтік институттарды? біріге отырып жасал?ан іс – ірекеті ?азіргі заман?ы экологиялы? то?ырауды ?ткеруді? ма?ызды факторы, «адам – ?о?ам – таби?ат» ж?йесіндегі ?арым – ?атынастарды ?йлесімді етуді? ??ралы болып табылады.

30 Д?ріс 5 Т

Д?ріс 5 Т

л?аны? экологиялы? м?дениетін ?алыптастыруды? факторлары. Экологиялы? м?дениетті? институционалды? аспекті т?л?алы? аспектімен тікелей ?зара байланысты. Таби?атпен ?зара ?рекеттесуші на?ты т?л?аларда мінез – ??лы?ты? белгілі бір ??ндылы?тары мен нормалары болады ж?не ?леуметтік–экологиялы? институттар?а сай белгі ?алыптастырады. Мінез–??лы?ты реттеумен байланысты экологиялы? ??ндылы?тар мен нормаларды? интернализациясы ж?не оны ме?геруді бірктіре ?арастыратын т?л?а санасыны? психикалы? ж?не психологиялы? механизмдері ма?ызды ж?не ?ажетті болып табылады. К?п жа?дайда экологиялы? кризис адам?а ?атысты сырт?ы н?рсе ретінде ?абылданады. Адам тек биологиялы? болмыс болса таби?ат?а ?зіні? ?серін тарата алмас еді. Таби?и ортамен биологиялы? болмыс ретінде ?арым – ?атынас жасаумен ?атар адам саналылы?ымен ерекшеленетін, ?р т?рлі іс –?рекетті ж?зеге асырушы ?леуметтік болмыс ретінде ?арым – ?атынас жасайды. Экологиялы? м?дениетті? негізінде ?леуметтену процесі барысында ?алыптасатын т?л?аны? ?леуметтік ?асиеттері жат?анды?тан б?л процесті ?арастыруды ж?н к?рдік. «?леуметтену» т?сінігіне ?ылыми ?дебиетте екі т?рлі интерпретация жасалады. Кейде б?л т?сінікті адамны? тарихи ?алыптасуы мен даму процесіне жат?ызады. К?бінесе б?л т?сінікті жеке индивидті? ?леуметтік ?алыптасу процесімен байланыстырады. Кон И. С. « Т?л?аны? ?леуметтенуі б?л –оны? барысында на?ты т?л?а ?алыптасатын,индивидті? ?леуметтік т?жірибені ме?геру процесі» [26]. Г. В. Осипов индивидті? ?леуметтенуінде екі фазаны–?леуметтік бейімделу ж?не интериоризацияны б?ліп к?рсетуге болады дейді. ?леуметтік бейімделу б?л – ?о?амны? ?мір ?арекеті барысында?ы р?лдік функциялар?а, ?леуметтік нормалар?а, оны? ?мір ?арекетіні? ортасы болып табылатын ?леуметтік институттар?а бейімделуін білдіретін индивидті? ?леуметтенуіні? бірінші фазасы. Интериоризация б?л – ?леуметтік іс – ?рекет ненгізінде ?леуметтік ортаны? нормалары мен ??ндылы?тарын ме?геру ар?ылы адам психикасыны? ішкі ??рылымыны? ?алыптасу процесі. Бас?а с?збен айт?анда интериоризация б?л – сырт?ы ортаны? элементтерін ішкі «Менге» ауыстыру. С?йтіп, егер ?леуметтік бейімделу процесінде адамны? ?леуметтік орта?а бейімделу процесі ж?рсе, интериоризация ?дерісінде ?леуметтік ж?йе т?л?а?а ?сер ете отырып, адамны? ішкі Мені ар?ылы......оны? мінез –??л?ыны? ?згеруінде к?рініс табады [27 ]. Тек технологиялы? ?ркениетті? альтернативті ??ндылы?тары болып ?ана ?оймай, сонымен ?атар адамзатты са?тауды? негізі болып табылатын проэкологиялы? ??ндылы?тарды? ?алыптасуы ?ажет. Б?л экологиялы? то?ырауды тек технологиялы? ж?не экономикалы? шаралармен е?серуге болмайтынды?ымен байланысты, к?нделікті ?мірде ж?не профессионалды? ?ызметте ?р ?айсысымызды? іс – ?рекетімізді бас?аратын барлы? ??ндылы?тар ж?йесін ж?не ?мірлік ба?ыттарды ?згерту ?ажет. ??ндылы?ты? ба?ыттар – адамны? ?орша?ан ?лемге ?арым –?атынасын, мінез –??л?ын аны?тайтынды?тан адамны? жеке даралы?ын білдіретін ма?ызды сипаттамасы. Т?л?аны? ??ндылы?ты? ба?ыттарыны? ?алыптасуы - ?за? ж?нек?рделі ?деріс. О?ан ?лемдегі, елдегі, айма?та?ы жа?дай, б??аралы? а?парат ??ралдары, аз топты? (жан?я, достар) ??ндылы?тары ?сер етеді. Экологиялы? ??ндылы?тарды ме?геру жан?яда басталады. Балалар экологиялы? білім мен мінез–??лы? стереотиптеріні? ал?аш?ы саба?тарын жан?ядан, б?рінен б?рын ата –анасынан алады. Баланы? экологиялы? білім алуында мектепті? ролі ма?ызды.Мектеп ?сіп келе жат?ан буынны? экологиялы? біліміні? к?зі ?ана болып ?оймай, сонымен бірге таби?ат?а ?атысты жауапкершілік, экологиялы? білім алу?а деген ?ызы?ушылы?, ?орша?ан орта?а ?атысты ?р т?рлі іс –шаралар?а ?атысу?а тырысу сия?ты ?асиеттерді ?алыптастырады. К?птеген зерттеушілерді? ойынша, экологиялы? білім беруде мектепті? ?сері ата –ананы? білім берудегі ?серінен асып т?спесе кем т?спейді. Жан?я, мектеппен ?атар ?р т?рлі экологиялы? ?йымдар, б??аралы? а?парат ??ралдары ж?не т.б. экологиялы? білім беруді? к?зі болып табылады. Т?л?аны? ?леуметтену ?дерісінде о?ан ?о?аммен ??делген ??ндылы?ты? ?станымдар беріледі.

31 ??ндылы

??ндылы

ты? ?станымдар – ?леуметтік субъектіні? берілген объектке, зат?а, адам?а, ??былыс?а, жа?дай?а ж?не т.б. деген алдын - ала белгіленген ?арым –?атынас?а детерминделген бейімділігі к?рініс табатын, іс –?рекетті? ж?не ?арым – ?атынасты? ?зіндік ба?дарламасы. Адамны? ж?йелі т?рде ?рекет жасауына, нем??райлы ?арамауына себеп болатын адамзатты? талпыныстарды?, ?ызы?ушылы?тарыны?, тілектеріні?, ?дерістерді?, шынайылы? фактілері т?л?аны? ?тары болады. Экологиялы? м?селені? ?зекті екенін адамдар т?сінбейінше одан таби?ат?а деген жауапкершілікті ?арым – ?атынасты к?туге болмайды. Б?л т?л?аны? экологиялы? м?дениетіні? ?алыптасуыны? ал?ышарты болып табылады. Экологиялы? м?дениетті? ?алыптасуы ойда?ыдай болуы ?шін, осы ?деріске ?сер ететін негізгі факторларды аны?тау керек. ?леуметттік орта адамны? таби?ат?а ?арым – ?атынасын ?алыптастырады. Бізді? ойымызша т?л?аны? экологиялы? м?дениетіні? ?алыптасуына ?сер ететін негізгі факторлар экологиялы? білім ж?не т?рбие беруді? функциялы? ж?йелері, б??аралы? байланыс ??ралдарыны? экологиялы? а?парат таратуда?ы ?ызметі, экологиялы? ?оз?алыстарды?, ?кіметтік емес ?йымдарды? экологиялы? ж?мыстары ж?не т?л?аны? ?зіндік ?леуметтік –экологиялы? белсенділігі болып табылады. ?азіргі заман?ы адамны? экологиялы? м?дениетіні? ?алыптасуыны? негізгі факторы, басты ??ралы ?азіргі кезде ?алыптасу кезе?інен ?тіп жат?ан экологиялы? т?рбие, білім беру ж?йесі болу керек. Сонымен ?атар, біз экологиялы? м?дениетті? ?алыптасу барысында бір – бірінен айырмашылы?ы бар, біра? ажырамас екі ??былыс–білім ж?не т?рбиемен ж?мыс жасайтынды?ымызды б?ліп к?рсету ?ажет. Б?л экологиялы? білімні?, экологиялы? а?паратты? ?зіндік, адамды ойландыратын, ?алыптас?ан к?з?арастарды ж?не психологиялы? ??рылымдарды ?орытатын т?рбиелік м?ні, ?уаты болуымен байланысты. Экологиялы? да?дарысты то?тату ?шін адамдарды? іс – ?рекетін бас?аратын ?мірлік ба?ыттар мен ж?йелік ?тарды ?згерту ?ажет. Ол ?шін жо?ары білім ж?не жо?ары экологиялы? сауаттылы? керек. Осы м?селеге ?атысты ?орша?ан ортаны жа?сарту ж?не ?ор?ау саласында?ы білімге аса к??іл б?лу ма?ызды. Б?л жерде ?о?ам дамуыны? м?селесін шешуде ?о?амны? оны е?серу ?шін адамны? ?андай типін ?алыптастыруы ?лкен м?нге ие. ?ты? ба?ыттар – т?л?аны? ?міріні? ма?саты ж?не со?ан жетуді? негізгі ??ралы бол?анды?тан индивидтерді? мінез –??л?ын реттеуші ма?ызды функциялар?а ие болатын т?л?аны? б?ліп ?арастыратын ?тары Адамны? моральды? – этикалы? к?з?арастарыны?, индивидуалды? сана дамуыны? де?гейі, ?леуметтік ?мірге ?атысуы ?ты? ба?дарды, іс –?рекетті? мотивін аны?тайды[28]. Экологиялы? білім ?лі ?алыптасу ?стінде бол?анды?тан о?ан сипаттама беру болмаса, к?бінесе аны?тама беру м?мкін емес деп саналады. Бізді? ойымызша Д.Ж. Маркович экологиялы? білімні? ма?ызын жа?сы аша білген. Ол адамны? білімні? негізінде т?л?а адамзатты? б?гінгі ж?не ерте?гі болаша?ын ?амтамасыз ету ?шін ?орша?ан ортаны са?тау?а ж?не жа?сарту?а тырысатын,ма?саты адамны? мекен ететін ортасыны? негізгі сипаттары туралы білімді, онда?ы ?арым – ?атынастарды дамыту болып табылатынадамны? ?орша?ан ортасын жа?сарту ж?не ?ор?ау саласында?ы білім адамны? ?мір с?ру ортасы туралы жоспарлы, саналы біліміні? дамуын ?арастыратынды?ын айтады. Я?ни б?л білім тек ?орша?ан ортаны са?тау?а ?ана емес, о?ан ?оса оны? таби?и ж?не ?о?амды? ??рамдарыны? жа?саруына да септігін тигізуі керек[29]. Экологиялы? білім ж?не т?рбие беру барысында білім, т?рбие беру ?дерісіні? мазм?нын, ??рылымын, ма?сатын аны?тайтын бірнеше функциялар орындалу керек. Соларды? ішінде мыналарды б?ліп к?рсету ?ажет деп табамыз: таби?и орта?а ?атысты за?дар туралы білімді ?амтитын экологиялы? –білімділік; ?о?амны? ?орша?ан ортамен ?арым –?атынасын ме?геруді? негізіндегі т?л?аны? ?леуметтік ?асиеттеріні? ?алыптасуына ба?ыттал?ан т?рбие беру функциясын; таби?ат?а деген ?негелілік – этикалы? ?арым –?атынастарды? ?алыптасуына жауап беретін гуманистік функцяны;

32 таби?атты

таби?атты

ор?ау ?ызметіні?, іс –?рекетіні? т?жірибесін игеру мен халы??а жеткізуді ?амтамасыз ететін а?паратты? функцияны. К?нделікті ?мірде экологиялы? сауатсызды?ты? к?ріністерін бай?ау?а болады. Экологиялы? сауатсызды?ты? салдарынан Арал, Каспий те?іздеріні? м?селесі, ?аламызды? газбен ластануы т.б. м?селелер туындап отыр. Тек ?ндіріс саласында ?ана емес, т?рмыста, демалыс орындарында да білімсіздікті? белгісін к?руге ?бден болады. Б?гінгі к?ні тек жеке ?леуметтік топты? ?ана емес, сонымен бірге жалпы ?о?амны? экологиялы? сауаттылы?ыны? т?мен де?гейі туралы айту?а толы? негіз бар. Осы?ан байланысты таби?ат?а ?атысты адамны? жауапкершілік сезімін ояту, ?алыптастыру, экологиялы? т?рбие, білім басты м?селеге айналады. Экологиялы? білім беру ерекшелігіні? м?ні, оны? «алдын алу» принципіне негізделу керек екендігінде. Таби?атты ?айта ??руды ж?зеге асырушы адам санасында тек адам игілігін ?ана емес, «таби?ат–?о?ам ж?йесін жа?сарту, я?ни экологиялы? идеал позициясынан жа?ын уа?ытта?ы ж?не болаша?та?ы болуы м?мкін салдарды ба?алау ?дерісі ж?ру керек. Сонымен, экологиялы? білімні? басты ма?саты экологиялы? сананы? экоцентрлік типіндегі т?л?аны ?алыптастыру. Экологиялы? білім Б??- ны? Стокгольмдегі (1972) конференциясынан кейін, со??ы 20-25жылдар аясында ?ар?ынды т?рде дами бастады. Экологиялы? білім айма?ты? ж?не ?аламды? экологиялы? м?селелерді шешуді? ??ралы ретінде халы?аралы? де?гейде мойындалды. ?ылыми – техникалы? ?деріс жа?дайында маманды о?ыту тек о?у орныны? ?абыр?асында?ы уа?ытпен шектелмейді,керісінше ?мір бойы жал?асады. Экологиялы? білімді білім ж?йесін экологияландырудан ажырату ?ажет, оларды? арасында байланысты? бар екендігі т?сінікті, со?ан ?арамастан олар ?р т?рлі ??былыстарды сипаттайды. Экологиялы? білім деп экологиялы? білімді ме?геру т?сініледі, ал білімні? экологизациясы б?л –экологиялы? білімні?, принциптерді?, идеяларды? бас?а салалар?а ену ?рдісі. Бізді? ойымызша біріншіден, экологиялы? білім –адамны? ?мір барысында к?рініс табатын, ?здіксіз ?деріс. Екіншіден, экологиялы? білім ?леуметтік, саяси, моральды?, эстетикалы? ж?не технологиялы? к?з?арастарды біріктіреді. ?шіншіден, экологиялы? білім сезімні?, сананы?, т?сінікті? ?алыптасуын ?арастырады. Т?ртіншіден, экологиялы? білім ?орша?ан орта?а ?атысты ??ндылы?тарды? дамуын ынталандырады. Бесіншіден, экологиялы? білім т?л?алы? даму?а, жауапкершілік сезіміне баса назар аударады. А. Бигалиевті? айтуы бойынша экологиялы? білімні? формасы мен мазм?нына ?атысты м?селелер со??ы уа?ытта тал?ы?а салынып ж?рген м?селелерді? біріне айнал?ан. Біріншіден, жалпы экологиялы? білімні? ?ажеттілігі ?о?аммен мойындал?ан, екіншіден, мектептегі, жо?ар?ы о?у орнында?ы міндетті п?н ретіндегі, онда?ы композицияда?ы, п?нні? айналасында?ы белгісіз н?рселер к?п. ?ылым ж?йесінде экологиялы? п?нні? статусын негіздеу, оларды? ??рылымын, мазм?нын, ерекшеліктерін ж?не т.б. аны?тау ?ажет. Экологиялы? білімні? адамны? таби?ат?а ?арым – ?атынасын ?згертуге ба?ыттал?анды?ын ескеру керек. ?азіргі ?о?амны? т?ра?ты даму?а ?туіндегі объективті ж?не субъективті факторларын т?тас ?арастыруды? ма?ызы зор. В.И. Данилов – Данильянны? айтуынша, жа?а технологиялар оларды пайдалануда ?здігінен жа?сы немесе жаман н?тижелерін аны?тамайды, м?селе оны кім ж?не ?андай ма?сатта пайдаланатынды?ында. Жа?а технологияларды жасау, ендіру емес адамны? санасын, ??ндылы?тар ж?йесін, бас?а адам?а ж?не таби?ат?а ?арым –?атынасын ?згерту басты ма?сат болып табылады. Б??аралы? а?парат ??ралдары экологиялы? м?дениетті? ?алыптасуына ?сер етеді. Экологиялы? м?селесі ?зекті болып табылатын ?азіргі кезде б??аралы? а?паратты? ма?ызы артуда. ?з уа?ытында В.И. Вернадский ноосфераны? ?алыптасуыны? шарттарын аны?тай отырып, мемлекеттер арасында?ы а?паратты, байланысты к?шейту ?ажет екендігіне аса м?н береді [30]. БА? – ты? негізгі т?рт функциясын б?ліп к?рсетуге болады: ?лемді ба?ылау (а?парат жинау ж?не тарату); «реттеу» (а?параттарды іріктеу, олар?а т?сініктеме беру); ?о?амды? ойды ?алыптастыру;

33 м?дениетті тарату

м?дениетті тарату

БА? – да, соны? ішінде теледидарда, радиода экология?а байланысты экологиялы? м?селерді жан –жа?ты ашатын арнайы ба?дарламалар ж?йелі т?рде ж?ргізілу ?ажет деп ойлаймыз. Халы? экология?а ?атысты шынайы, на?ты а?парат алу керек. Осы м?селеге ?атысты т?л?аны? ?зін – ?зі жетілдіруі, ?зін т?рбиелеуі ?те ма?ызды. ?орша?ан ортаны ?ор?ау м?селесі туралы негізгі білім мектеп ?абыр?асынан алынады. Экологиялы? білімді, к?з?арасты, ?негелілікті, экологиялы? м?дениетті ?алыптастыруды? ма?саттарын ж?зеге асыруды? негізін мектеп ??райды. Т?л?а іс – ?рекет барасында дамитын бол?анды?тан экология саласында алынатын білімдер ?орша?ан ортаны ?ор?ауда?ы на?ты іс –?рекеттермен бекітілуі тиіс. Экология м?селесіне байланысты зерттеу ж?мыстарына студенттер мен мектеп о?ушыларын к?птеп тарту оларды? ?зіндік экологиялы? санасыны? ?алыптасуына ?сер етеді. Экологиялы? іс – шаралар?а ?атыстыру, осы м?селеге байланысты ?р т?рлі д??гелек ?стелдерге, конференциялар?а ?атысу, т?рлі ?йымдарда ж?мыс істеу ж?не сенбіліктерге, к?галдандыру ?дерісіне ?атыстыру ?ажет. Студенттер ?здері ауланы тазала?анда ?ана немесе т.б. экологиялы? шаралар?а ?атысып, ?зі е?бектенгенде ?ана біреуді? е?бегіні? ?адірін т?сінетіндігін айтады. Т?рбие экологиялы? м?дениетті жо?арылатуды? негізі болып табылады. Т?рбиені? т?л?а?а ?серін толы? ашып к?рсету ?шін оны? функцияларын б?ліп к?рсету ?ажет деп санаймыз. ?алыптастырушы функция – т?л?аны? белгілі бір типін ?алыптастыру; Д?ниетанымды? функция – ?з ?міріні? м?ні мен ма?сатын саналы т?рде т?сінетін т?л?а ?алыптастыру. Т?жірибелік функция – ?зіні? н?тижесі ар?ылы ?о?амны? барлы? ?дерістеріні? дамуын жеделдетуге ?сер етеді. ?алпына келтіру функциясы – т?л?аны? ?алыптасу ?дерісіне жаман жа?ынан ?сер ететін факторларды, ?серді бейтараптандыру. Т?л?аны? экологиялы? м?дениетіні? ?алыптасуыны? концептуалды моделі келесі б?лімде ?арастырылады.

34 Д?ріс 6 Т

Д?ріс 6 Т

л?аны? экологиялы? м?дениетін ?алыптастыруды? концептуалды моделі Келешек ?рпа?ты т?рбиелеу, оны? интеллигенттілігі мен м?дениетіні? ?алыптасуы экологиялы? сананы? ?алыптасуымен ты?ыз байланысты. Экологиялы? м?дениетті? ?негелік– рухани ??ндылы?тарды са?таумен байланысты с?ра?тары арнайы ?арастыруды ?ажет етеді. Экологиялы? т?рбие биологиялы? экологияны саналау ж?не т?жірибелік ме?герумен шектелмейді. Тек ?ана сырт?ы ортаны? ластануы, экологиялы? то?ырауды? ?аупі ?ана емес, сонымен бірге адамны? ішкі д?ниесіні?, рухани жадысыны?, санасыны? ластануы т?л?аны? к?йзелісін білдіреді. Б??аралы? м?дениет жасандыларынан, адам санасы мен рухыны? ?рекетсіздігінен, оны? жайбара?атты?ынан, нем??райлылы?ынан, ар –?ятты? жо?ты?ынан патриотты? сезімдер жо?алады. Шынайы гуманистік–?негелілік ??ндылы?тар рухани ж?не материалды м?дениеттер жадысында к?рініс тап?ан, м?дени ортаны? д?ст?ріні? негізінде пайда болады. Адамдарды? ?негелілік ?асиетін са?тауда ?ажет болатын м?дениет ескерткіштерін са?тау ?шін еліне, жеріне деген махаббат азды? етеді, сол махаббаты? н?тижесі болу керек. Экологиялы? сана феномені адам?а оны? пайда бол?анынын бастап т?н. Біра?, экологиялы? сананы т?рбиелеу м?селесі бізді? заманымызда ана??рлым ма?ызды бола бастады. Н.Ф. Реймерс пен А. В. Яблоков экологиялы? сананы тере?, автоматтылы??а жеткізілген, адамны? таби?атпен ажырамас байланысы, адамдарды? жа?дайыны? жа?сы болуы оларды? мекен ететін таби?и ортасыны? салыстырмалы т?рде ?згеріске ?шырамауы, т?тасты?ына байланыстылы?ы ретінде аны?тайды. Экологиялы? м?дениетті ?алыптастыру ма?сатына жетуде т?л?аны? экологиялы? санасыны? дамуы ма?ызды р?л ойнайды. Оны? ішіне экологиялы? за?дарды? м?нін т?сіну кіреді; « адам – ?о?ам - таби?ат» ж?йесіндегі ?арама –?айшылы?тарды? себебін т?сіне білу, таби?и ж?не ?леуметтік за?дарды? с?йкессіздігіні? себебін т?сіну; локальды экологиялы? то?ыраулар мен ?аламды? экологиялы? апаттарды? ?ауіптілігін сезіну; экологиялы? императивпен с?йкес келетін ма?сатты іс – ?рекетті? моральды? ?дісін та?дау; адамны? ?зін тануы, ?орша?ан ?лемге ?зіні? бір б?лшегі сия?ты ?арау. Егер адам ?зін – ?зі са?тау ?шін таби?атты са?тау керек болса, онда таби?атты ?ор?ау ?шін ?зін–?зі дамыту керек. Адамдарды? белгілі бір биосфералы? функцияны орындауы керек екендігін т?сінуі экологиялы? д?ниетанымны? басты парадигмасын ??райды ж?не экологиялы? м?дениетті? негізі болып келеді. ?р т?рлі де?гейдегі ?леуметтік – экологиялы? м?селелерді шешу ?ажеттігі экологиялы? д?ниетанымны? ?алыптасуын ?арастырады, экологиялы? д?ниетанымны? ??рамына мыналар енеді: халы?ты? рухани, ?негелілік т?рбиесі, білімі; «таби?ат – адам – ?о?ам» ж?йесіндегі ?зара ?рекетті? жа?а таби?атты ?ор?ау стандарттарын ме?геру; Адамны? денсаулы?ы мен ?орша?ан ортаны ?ор?ау?а байланысты ?о?амны?, мемлекетті?, азаматтарды? ынтыма?тасты?ы; Экологиялы? жарамды технологияларды ендіру, таби?и ресурстарды рационалды пайдалану; ?рбір азаматты? ?олайлы ж?не ?ауіпсіз ?орша?ан орта?а деген ???ы?ын ж?зеге асыру; Б?ны? б?рін экологиялы? м?дениетті? ?алыптасу ?дерісінде, ?аламда?ы ?мірді? са?талуын ?арастыратын, экологиялы? ?ажеттілік ше?беріндегі т?л?аны? еркіндігіні? ?лшемі ретіндегі экологиялы? жауапкершілікті? ?алыптасу барысында ескеру ?ажет. Экологиялы? жауапкершілік к?рініс табады: ?мір ?арекеті барысында адам ?зіні? ?айсыбір ?серін тигізетін, адам ?міріні? жа?дайын аны?тайын таби?и ортаны? жа?дайына жауапкершіліктен; ?зіні? ж?не бас?аны? денсаулы?ына жеке ж?не ?о?амны? ??ндылы?тары ретінде жауапкершілікпен ?араудан; ?о?ам мен таби?атты? ?зара ?рекетіні? гуманизациясы идеясын насихаттаудан, адамны? ?орша?ан орта?а ?серінен негативті салдарды? болуын ескертуінен.

35 Адамзат

Адамзат

зіні? таби?ат алдында?ы жауапкершілігін сезінгенде, за?мен белгіленген тыйымдар мен шектеулер т?жірибеде ?ата? ескерілгенде ?ана, адамдар ?здеріні? моральдарын жетілдіре отырып, т?ра?ты даму жолына т?се алады. ?о?амды? сананы экологияландыру ?дерісін бірнеше де?гейге б?ліп ?арастыру?а болады: біріншіден адамны? таби?ат?а деген ?арым–?атынасыны? ?р т?рлі сезім формасында к?рініс табуы (нем??райлылы?, ?ор?ыныш, ?рей, байбалам салу); екіншіден экологиялы? м?селеге деген ?ызы?ушылы?ты? ?алыптасуы (биосферада?ы эволюциялы? ?згерістерді? м?нін ашу, оны? т?тасты?ын детерминациялау); ?шіншіден, таби?и ??былыстарды т?сінуден, ??ынудан ?леуметтік ?рекетке,?негелік іс - ?рекетке к?шу; т?ртіншіден, таби?ат?а ?атысты адамны? жауапкершілік де?гейін к?теру, экологиялы? сананы? т?л?аны? ішкі м?дениетіні? элементі ретінде ?алыптасуы. Б?л аспектте экологиялы? сана мен м?дениетті? де?гейі б?л – таби?атты тану ж?не оны? дамуын т?жірибелік пайдалану негізінде ?о?амны? ?аншалы?ты жан–жа?ты, тере? ?леуметтік ма?ызды функциялау?а енгізуіні? к?рсеткіші болып келеді. Н. А. Агаджанян адам экологиясы – медициналы? – биологиялы?, географиялы?, ?леуметтік –экономикалы? емес, на?ты ?ылым еместігін, биосферадан ноосфера?а ?туде, ойлау ж?йесін ?айта ??руда шексіз ма?ызды болып табылатын адамны? рухани ж?не ?негелілік ?лемін білу мен т?рбиелеу екендігін айтады. «Т?рбиесіз берілген білім адамзатты? ?ас жауы» деп ?л – Фараби айт?андай, алдымен т?л?аны? рухани ?лемін байыту, о?ан жан –жа?ты т?рбие беру керек, осы т?р?ыда Н. А. Агаджанянны? ойымен толы? келісуге болады. ?з заманында Ф. Энгельс т?жірибелік салада?ы, санада?ы барлы? радикалды? ?згерістерді? бастамасы болып философиялы? к?з?арастар табылады деп жазады. ?азіргі кезде адамны? ?зіні? ?о?амда?ы орнын, ?зіні? ?мір с?ру ортасын ?йымдастырушы ?ана емес, о?ан ?оса таби?и ??ндылы?тарды са?таушы ретінде сезінуі ?ажет. Б?л м?селені? актуалдылы?ы, тарих бойында адамзат еш?ашан ?зіні? м?дениетіні? жа?дайына т?уелді болып к?рмегендігінен туындайды. ?азіргі уа?ытта таби?и ортаны? жа?дайы ?лкен м?селе тудыруда ж?не адамдар ?орша?ан орта?а ?сер етуде ?ателеспеу керек. Экологиялы? жа?дайды? ?оятын талабы – адамны? барлы? іс – ?рекеті бір ма?сат?а, міндетке ба?ынуы ?ажет, ол –адамзат дамуыны? басты шарты, негізі таби?и ортаны са?тау. ?алыптас?ан жа?дайда ?о?амды са?тау ?дісіні? бірі болып, таби?и ?згерістерге бейімделу ?ана емес, таби?атпен ?йлесімділікті ?амтамасыз ету табылады. Эколог – зерттеушілерді?, философтарды?, саясаттанушыларды?, м?дениеттанушыларды? ма?саты адамзатты? экологиялы? м?селелерді шешуіні? жолдарын табу, ?негелілік ??ндылы?тарды ?айта жа??ырту, салауатты ?мірді негіздеуді ж?зеге асыру. ?азіргі кездегі экологиялы? жа?дай ?орша?ан ортаны толы? т?сіну негізінде адам мен таби?атты біріктіруді? т?сілі на? м?дениет болу керек екендігін аны?тайды. Экологиялы? м?дениетті? ?алыптасу технологиясы т?л?аны т?рбиелеуде кешенді амал–т?сілдерді ж?зеге асыруды ?арастырады, ?деріс барысында таби?и ортаны? ??ндылы?ын сезіне білуді дамыту ар?ылы адамны? экологиялы? жауапкершілігіні? ?алыптасуы іске асырылады. Мектепке дейінгі білім беру мекемелерінде балаларды? таби?ат?а деген ?арым–?атынасында саналы ал?ышарттарды? ?алыптасуына баса назар аудару керек, ?арапайым т?жірибелік да?дыларды ?йретуде, сонымен ?атар балаларды т?рбиелеп отыр?ан ?лкендерді? экологиялы? санасыны?, м?дениетіні? дамуына да к??іл б?лу керек.?азіргі кезде жастарды? экологиялы? м?дениетіні? де?гейі жеткілікті д?режеде емес. Т?л?аны? экологиялы? м?дениетін ?алыптастыруда тек теориялы? білім беріп ?ана ?оймай т?жірибелік білім беру ?те ?ажет ж?не ана??рлым тиімділігі жо?ары. Конфуцийді? «мені? ?мытып кеткенімді ?аласа?, мен ?шін ?зі? істе, есте са?та?анымды ?аласа?, оны ма?ан к?рсет. Мені? ?йренгенімді ?аласа?, сол н?рсені ?зіме істет» дегеніндей, белгілі бір н?рсені ?йретуде, жете т?сіндіруде т?жірибені? ма?ызы зор. Мектептерде полевые ж?не экспедициялы? ж?мыстар ж?ргізу, экологиялы? лагерьлер, мектептер ашу ?ажет деп есептейміз. Экологиялы? м?дениет де?гейін к?теру негізінде мектептерде, жо?ары о?у орындарында экологиялы? білім беруде ?азіргі заман?ы білімні? инновациялы? технологияларын пайдалану ар?ылы

36 адамдарды

адамдарды

таби?ат?а ?серін т?сіндіру, экологиялы? жа?дай?а нем??райлы ?арауды? салдарын адам санасына жететіндей т?сіндіру. Экологиялы? ?леуметтену ?дерісіне технологиялы? к?з?арас б?л - ?леуметтенуді оптимизациялау, ?о?амда ж?не таби?атта?ы саналы мінез–ты? ?дістері мен т?сілдерін, жолдарын табу ж?не аны?тау. Технологиялы? ?лгіні ??растыру бірнеше сипаттамаларды аны?тауды ?арастырады: экологиялы? білім ж?не т?рбие беру ?дерісіні? н?тижесін; т?рбие беру ?дерісіні? бас?арылу де?гейін жо?арылату. Т?жірибе к?рсеткендей б?ндай ма?ызды, жиі болатын іс– шараларды іске асыру жеткіліксіз. Осы?ан ?атысты келесі принциптерді негізге алу ?ажет; 1.Т?ра?ты даму стратегиясын ж?зеге асыру негізінде экологиялы? білім беру саласында біры??ай мемлекеттік саясатты? ?алыптасуын, барлы? экологиялы? білім беру мекемелері ?ызметіні? н?тижелі болуы ?шін жа?дай жасау; 2.Орта?, ?здіксіз экологиялы? білім беруді? біры??ай ж?йесін жасау ма?сатында, экологиялы? м?селелерді шешуде ?ызы?ушылы? танытатын за? ж?не жеке т?л?аларды?, ?йымдарды?, мекемелерді?, ?о?амды? бірлестіктерді? к?ш біріктіруі. 3.Экология саласында ?рбір азаматты? ?ажетті білім алу м?мкіндігіне кепілдікті? болуы; 4.Жо?ар?ы о?у орнында?ы барлы? маманды?тарды экологияландыру. 5.Экологиялы? білімні? экологиялы? кризистен шы?у?у ба?ытталуы, экологиялы? ?ауіпсіздікті кешенді ?амтамасыз етуге ба?ыттал?ан интегративтік амал –т?сілдерді ке?інен ?олдану. 6.Экологиялы? білімні? ?орша?ан ортаны? м?селесін шешу т?жірибесімен ?зара ы?палдасты?ы, ?зара байланысты? болуы. 7.Барлы? білім беру ж?йесіні? т?ра?тылы?ын, ж?йелілігін ?амтамасыз ететін профессионалды экологиялы? білім беруді дамыту ж?не жалпы білімді экологияландыру?а ?ол жеткізу. 8.Экологиялы? білімні? жа?а экогуманды ??ндылы?тарды? ?алыптасуына, т?л?аны? экологиялы? м?дениетін жо?арылату?а ба?ытталуы. Жо?ары о?у орындарында?ы экологиялы? білім негізгі болу керек, сонымен бірге гуманитарлы? ж?не ?ылыми - жаратылыстанушылы? білімдерді ?йлестіре алуы ?ажет. Ондай концепцияларды іске асыруды? ма?ызды элементтері с?йкес келетін д?ріс саба?тарын, семинар ж?не т?жірибелік ж?мыстар ж?ргізу болып келеді. Сонымен, экологиялы? білім экологиялы? революцияны? басты ?оз?аушы к?ші болу керек(адамны? ?орша?ан ортамен ?арым –?атынасында?ы революция). Б?нда ?лемде ма?ызы артып келе жат?ан инновациялы?, т?рбиелік, білім беру технологиялары шешуші р?лді ат?ару керек. Олар бас?арушы ж?не ?леуметтік – технологиялы?пен байланысы бар, жалпы ?о?ам м?дениетіні? бір б?лігі болып табылатын экологиялы? м?дениетті? ?алыптасу ?дерісіні? оптимизацияланддыру?а ба?ытталу керек. Білім ж?не т?рбие беру ?дерісін технологизациялау м?мкіндік ту?ызады: ?дерісті? ?рбір кезе?інде білім ж?не т?рбие беруді? ма?сатын на?тылау?а; ?дерісті? аралы? н?тижелерін ба?алау?а; т?рбие беру ма?саттарыны? орындалуына ба?ылау жасау?а. Жастарды? эколологиялы? м?дениетін ?алыптастыру м?селесі на?тылауды, оны іске асыруды ?ажет етеді. Адам мен таби?ат арасында?ы ?арым – ?атынастарды толы?ымен, жан – жа?ты зерттеу ж?не осы ?арым –?атынастар?а на?ты –тарихи анализ жасау басты философиялы? –?дістемелік принцип болып табылады. Б?л принципті? негізін адам мен таби?атты? бірлігі ??райды. ?ылым?а, сонымен бірге адамны? бас?а да ?ызмет салаларына басты ба?ытты белгілейтін м?дениет, абсолютті ??ндылы? ретінде болады. ?діснамалы? ма?ызы бар, білім ж?не т?рбие беру ?дерісін оптимизациялау технологиияларын ?арастырса?: когнитивті – а?паратты? оптимизация технологиясы; байланыс оптимизациясыны? технологиясы; топты? бірлесу технологиясы.

37 Когнитивті – а

Когнитивті – а

паратты? ба?ытта?ы технологияда негізінен т?рт м?селені б?ліп ?арастырады: а?паратты? ж?ктеме, а?паратты б?рмалау ж?не оны? жо?алуы, кері байланыс каналдарында а?паратты? жетіспеуі, а?паратты? а?ымдарды? жылдамды?ыны? т?мендігі. Байланыс оптимизациясыны? технологиясы ?зара т?сіністікті жа?сарту?а ба?ыттал?ан, эмпатия, рефлексия, идентификацияны? психологиялы? механизмдеріне негізделген. Байланыс оптимизациясыны? к?птеген ?дістері ?олданылады. Экологиялы? ?леуметтенуді? сапасын ана??рлым арттыратын байланысты? ?осылу ?дістеріні? ма?ызы ?лкен. Топты? бірігу технологиясы топты? ?йымдасуын жо?арылату?а ба?ыттал?ан. Топты? бірігуі оны? ішіндегі байланыстарды дамытуды? белгілі бір процесі ретінде к?рініс табады.Я?ни, топты? бірігіп ?ызмет жасауына негізделеді. Экологиялы? ?леуметтенуді оптимизациялау?а ?атысты осы технологияны? не??рлым тиімді екенін айта кету керек. Зерттеулер т?л?аны? ?зін – ?зі дамыту технологиясыны? р?лі де к?шейіп келе жат?анын к?рсетеді. Адам «Мен» концепциясын ??ру ар?ылы, саналы т?рде ??ндылы?тар ж?йесін ?алыптастыра отырып, ?мірін м?нді ете алады. Соны? ішінде таби?ат?а зиян келтіруге байланысты адамны? ?арама–?арсылы?ын жо?арылататын таби?ат?а жанашырлы?ты ту?ызатын мінез – ??лы?ты ?алыптастыруды? да ма?ызы зор. Экологиялы? т?рбие беру –?мір с?ру ортасына деген саналы ?арым –?атынасты орнату?а ?ажетті ?абілеттерді?, ?деттерді?, белгілі бір сезімдерді? ж?йесін дамыту, ?алыптастыру ма?сатында адамны? таби?и орта?а ?серіні? ?ылыми –техникалы? к?з?араста саналан?ан, ма?сатты ба?ыттал?ан ?дерісі. Білім, м?дениет, т?рбие, а?паратты? ж?йелерді біріктіре отырып, ?о?ам м?дениетін экологияландыруды дамыту?а болады. Экологиялы? этиканы, экологиялы? ?негелілікті балалы? ша?тан бастап ?алыптастыру керек, Жердегі тіршілік атаулыны? барлы?ыны? ?зіндік ??ндылы?ы бар ж?не ол ??ндылы? адам?а пайдасы бар, жо?ты?ына байланысты болмау керек, я?ни адам?а ?ажет болса, пайдасы болса ?ана ??нды болмау керек деген т?сінікті ?алыптастыру керек. Экологиялы? к?з?арасты ?алыптастыру ар?ылы ?ана ?лемдік экологиялы? ойлау ж?йесіне жетуге болады. ?ылым мен техника?а ?атысты ?азіргі заман?ы білімге с?йене отырып, экологиялы? м?дениет антропогендік ж?не таби?и эко ж?йелерді? ?йлесімді ?мір с?руіне м?мкіндік жасау керек.

38 ІІІ модуль

ІІІ модуль

?аза?стан Республикасыны? ?азіргі кездегі экологиялы? жа?дайы Д?ріс 7 Экологиялы? м?дениет дамуыны? негізгі к?рсеткіштері Жекелену ба?ытында?ы ?оз?алыстарды аны?та?ан: ?о?амды таби?аттан, ?о?амда?ы адамдарды бір - бірінен, м?дениет ішіндегі ?ылым саласыны?, ?нерді?, ?негелілікті?, экономика салаларыны?, саясатты?, руханилы?ты? жекеленуін, м?дениет дамуыны? негізгі каналдарыны? ?алыптасу уа?ыты – «осьтік уа?ытпен» ?азіргі заман?ы адамны? арасын екі жарым мы? жылдай уа?ыт б?ліп т?р. ?азіргі ?леуметтік ?лем – берілген ось бойынша жылжи отырып, ты?ыры??а тірелген ?лем. Б?л ?лем ?зіні? ?оз?алыс ба?ытын, сипатын ?згерткен жа?дайда ?ана ары ?арай дамиды. ?згерісті? ?ажет екендігі ешкімге ??пия емес. Адамзат ?зіні? іс – ?рекетіні? барлы? формасында, ішкі ?леуметте, сондай – а? таби?атпен ?арым - ?атынаста жекелену, конфронтация стилінен ?зара ?олдау мен диалог стиліне, экологиялы? стилге к?шуі керек. ?алымдар, саясаткерлер ?згерісті енгізу ?ажеттігін айтып келе жатыр, ?о?амны? ойы да осы?ан с?йкес келеді, м?дениетті ?айта ?ндіруді? жа?а стилін ?ылыптастырушылар саны к?беюде. Біра? б??аралы? де?гейде ?ту процесі іске асырылып жат?ан жо?. Адамзатты? ?з болаша?ын ойлауда ?о?амны? ?зін –?зі са?тау м?мкіндігіні? азаюына ?келетін ?леуметтік белсенділікті? формасы даму ?стінде. ?лем м?дениеті, адамдар арасында?ы ж?не адамдар мен таби?ат арасында?ы диалог со?ыс м?дениетінен, екі жа?ты жекеленуден, ?арама - ?арсы ?оюшылы?тан ?лі де болса басым бола алмай келеді. ?лемдік экологиялы? проблемалар?а мыналар жатады: климатты? ?згеруі, озон ?абатыны? б?зылуы, биологиялы? ?ралуандылы?ты са?тау, ал ?лтты? экологиялы? м?селелерге экологиялы? апат айма?тары, Каспий ?айраны ресурстарын игеру барысында туында?ан м?селелер, су ?орыны? сар?ылуы мен ластануы, байыр?ы ластанулар, шекаралы? сипатта?ы м?селелер, ?скери ?арыш ж?не сына? кешеніндегі полигондарды? таби?ат?а тигізген ?сері, ауаны? ластануы, ?орша?ан ортаны? радиоактивті ж?не бактериологиялы?, химиялы? заттармен ластануы, ?нерк?сіптік ж?не т?рмысты? ?алды?тарды? зиянды ?сері. 1997ж. «?орша?ан ортаны ?ор?ау туралы» За?ыны? ?абылдануыны? н?тижесінде ?о?амны? экологиялы? ?арым-?атынастар ше?бері реттелді. Жо?арыда атал?ан т?жырымдамада экологиялы? ?ауіпсіздікті ?амтамасыз етуді? негізгі ба?ыттары мен жолдары ретінде таби?атты пайдалануды? экономикалы? тетіктерін, ?орша?ан ортаны ?ор?ау ж?не таби?атты пайдалану саласында?ы мемлекеттік ба?ылау ж?йесін, экологиялы? сараптама ж?не таби?атты пайдалану?а р??сат беру ж?йесін, экологиялы? мониторинг ж?йесін жетілдіру ж?не ?орша?ан ортаны ?ор?ау саласында?ы индикаторлар мен к?рсеткіштерді? ж?йесін индикативті ?леуметтік-экономикалы? жоспарлау мен мемлекеттік экономикалы? статистика т?жірибесіне енгізу к?зделген. Сонымен ?атар ?аза?стан Республикасыны? ?орша?ан ортаны ?ор?ау ж?не экологиялы? т?ра?тылы?ты ?амтамасыз етуге ба?ыттал?ан за?намасын жетілдіру, экологиялы? ?гіт-насихатж?ргізу, экологиялы? білім беру, экологиялы? ?ауіпсіздікті ?ылыми ?амтамасыз ету, соны? ішінде іргелі зерттеулерді? дамытылуын ?амтамасыз ету; ?орша?ан ортаны? мониторингін ж?ргізуді? біры??ай ж?йесін енгізу. Жо?арыда атал?ан т?жырымдамаларда белгіленген шараларды орындау мерзімі ?ш кезе?ге б?лінген: Бірінші кезе? –2004-2007жж.; Екінші кезе? – 2008-2010жж.; ?шінші кезе? – 2011-2015жж. 2005 жылы ?аза?стан Республикасыны? «Міндетті экологиялы? са?тандыру туралы» За?ы бекілді. Сонымен ?атар б?л кезе?де таби?атты пайдалану мен ?орша?ан ортаны ?ор?ау саласында?ы суды ?немдеу, ш?лейттенуге ?арсы к?рес, байыр?ы ластануларды жою, ?нерк?сіп пен т?рмыс ?алды?тарын бас?аруды жетілдіру, ?орша?ан ортаны? мониторингі ж?ніндегі бір?атар ба?дарламаны іске асыру к?зделген. Екінші кезе?де ?орша?ан ортаны ?ор?ауды? 2008-2010 жылдар?а арнал?ан ба?дарламасын іске асыру ар?ылы орны?ты дамуды ?амтамасыз ету ж?не ?орша?ан ортаны? жай-к?йін, сапасын жа?сарту ?арастырыл?ан. ?шінші кезе?де барлы? белгіленген ба?дарламаларды іске асыруды ая?тап, таби?и ортаны? сапасын бас?ару ж?йесін ?алыптастыру ж?не о?ан тигізілген зиянды, ?серлерді

39 барынша азайту ар

барынша азайту ар

ылы ?орша?ан орта нысандарыны? сапасы мен ?о?амны? экологиялы? орны?ты дамуыны? ?ажетті де?гейіне ?ол жеткізу к?зделген [51]. Адамдар бір – біріне, таби?ат?а деген т?уелділіктен арыла , еркіндікке ?ол жеткізе отырып, ?здерін жо?алтып алуда. Оны? т?уелсіздігі ?лемге ?ажет болмай ?алуына ?келеді. Байланыстарды ?алпына келтіру о?ай?а со?пайды. ?азіргі заман?ы адамдарды? к?з?арастары, одан айырылу ?иын?а со?атын «м?нда ж?не ?азір» к?з?арасына шо?ырлан?ан. Топтарды? ж?не адамдарды? бір –бірінен жо?ары де?гейдегі т?уелсіздік кезінде салыстыру, б?секелестік, бас?алардан ?ара?анда жа?сы жа?дай?а ие болу са?талады. Адамзат дамуыны? жолын ?згертуші «альтернативтікті» енгізу – рухани к?шті талап ететін ?оз?алыс, о?ан сай бола аламыз ба деген адамдарда к?м?н туады. Экологиялы? амал – т?сіл ар?ылы м?дениетке енгізілген жа?аруларды? м?ні жеке ?арастырылатын ?дерістер мен ??былыстарды пайдалану мен анализінен оларды? арасында?ы байланысты пайдалану мен анализіне к?шуде. Ондай жа?аруларды енгізу ?шін к?з?арасты? шектеулігін е?серу, «м?нда» ?ана емес, «жа?ында», «алыста», «барлы? жерде», тек ?азіргі уа?ытта емес,?ткен ша?та, болаша?та адам ?мір с?ретін ж?не м?дениет дамитын, ке?істік пен уа?ытты т?тас ?арастыруды ?айта ?алпына келтіру керек. Экологиялы? м?дениетті?, шынды??а ?арым – ?атынасты? ма?ызды б?лігі адамзатты? ?ткен ша?ы мен болашыны? арасында?ы ?а?ты?ысты е?серу болып табылады. ?леуметтік дамуды? сипатын ?згертпей т?рып, ?аламды? экосистеманы? т?ра?тылы?ын ?алпына келтіру м?мкін емес. Адамзат ?шінші мы? жылды??а к?птеген экологиялы? м?селелермен ая? басты. ?лем халы?тарыны? кедейшіліктен, ?ор?ыныштан арылу сия?ты ?лі шешілмеген ?лемдік м?селелерге та?ы бір м?селе - келешек ?рпа? ?шін экологиялы? т?ра?ты болаша?ты ?амтамасыз ету м?селесі ?осылды. Б?? – ны? бас хатшысы Кофи Аннананы? баяндамасында XXI – ші ?асырда?ы ?аламды? экологиялы? м?селелерді шешудегі т?рт арты?шылы? к?рсетіледі: 1– кесте

?аламды? экологиялы? м?селелерді шешудегі арты?шылы?тар:

?о?амды а?арту, білімдендіру саласына к?п к?ш салуды? ?ажеттілігі;

?лем халы?тарыны? саясатын экологияландыру ж?не адамны? таби?ат?а ?серінен болатын зиянды бухгалтерлік есепке алуды енгізу;

?лем елдеріні? басшылы?ыны? экологиялы? нормативтерді жасауы;

?ылыми а?паратты дамыту ж?не соны? негізінде барлы?ын ?амтитын негізгі ?лемдік экож?йелерді ба?алауды ж?зеге асыру.

Кез–келген ?о?амны? е? ма?ызды ??ндылы?ы –оны? ?ауіпсіздігі, ол бір жа?ынан саясатты? объектісі ретінде, екінші жа?ынан –оны? ба?ыттылы?ын, ма?ыздылы?ын ж?не н?тижелілігін іске асырады. ?ауіпсіздікті? теоретикалы? м?селелеріне ?ылыми бірлестіктер мен зерттеушілерді? к?п к??іл б?луі даусыз факты болып табылады. ?азіргі кезде т?л?аны?, ?о?амы? ж?не мемлекетті? ?ауіпсіздігіне ?ауіп тудырушы факторларды? бірі, таби?и ортаны? ?ирауы ж?не таби?и ?орларды? азайып кетуі. Ресей ?алымдары В.И. Данилов–Данильян К. Лосевтарды? зерттеулері бойынша, ХХ – шы ?асырды? со?ына таман б?зыл?ан эко ж?йелерді? ауданы м?з ?ат?ан ж?не жала?аш учаскелерді есепке алма?анда 63,8% аума?ты ??растырады екен. Деректер бойынша 2008 –жылмен салыстыр?анда ?ткен жылы аны?тал?ан ???ы? б?зушылы? саны 50% ?а ж?не экология саласында?ы ?ылмыстар саны 20 – 30% артты. Мысалы, ?скеменде атмосфера?а 170 атаулы зиянды заттар шы?арылады. Оларды? 20% 1 –сыныпты ?ауіпке жатады. Ал арнайы бекеттерде тек 17 атауда?ы ?ана зиянды заттар?а ?ана ба?ылау жасалады. Сонымен бірге салы? кодексінде ?арастырылма?ан ж?не ластаушы заттарды? тізіміне енбеген, ауа?а тарайтын зиянды заттар м?селесі реттеуді ?ажет етеді [31].

40 Экологиялы

Экологиялы

?ылмыстар бойынша 2007 –жылы 169 ?ылмысты? істер ?оз?алып, 219 адам?а ?кім шы?арыл?ан. Ол дегеніміз ?аза?стан азаматтарыны? ?лі де болса ?орша?ан орта?а, экология?а деген к?з?арасыны? т?мендігін к?рсетеді. Оны? себебі к?нделікті ?мірде ?орша?ан ортаны ?ор?ау за?дарыны? б?зылуы ке? етек алып отыр?анынан деп жазады ???ы? ?ор?ау органдарыны? ?кілі [32]. ? ?ылмыстарды тудыратын жалпы да, арнайы себептер бар. Оны? жалпы себебіні? негізін О. Л. Дубовик пен А. Э. Жалинскиді? айтулары бойынша адам мен таби?атты? ?зара ы?палдасуы кезінде туындайтын ?айшылы?тарда жатыр. Оны б?тін болып табылатын таби?ат пен оны? бір б?лшегі болып табылатын адамны? арасында?ы ?айшылы? деп т?сінген ж?н. М?ны? негізінде таби?атты игеру барысында адамны? к?штерін аса ба?алау мен д?ріптеу жатыр [33]. В.Е. Эминовты? пікірінше экологиялы? ?ылмыстарды? жалпы себептеріне мына т?мендегі факторлар жатады деп к?рсеткен: адамны? м?мкіндіктерін тым асыра ба?алауы; таби?ат ресурстарыны? сар?ылмайтынды?ы туралы ж?не таби?атты? ?з - ?зін ?алпына келтіруі туралы жа?са? пікірді? ?алыптасуы; таби?ат пен адам арасында?ы ?арым –?атынаста жал?ан ма?саттар мен басымды?тар?а ар?а с?йеу; таби?ат та?дырына, жа?дайына, о?ан келтіретін зардаптар?а нем??райлы ?арау; адам мен таби?атты? ы?палдасуын реттейтін экологиялы? за?наманы ?рескел б?зу [34]. ? ?ауіпсіздік ?лтты? ?ауіпсіздік доктринасыны? басты компоненттеріні? бірі болып табылатынды?ы ?лем мемлекеттерімен мойындал?ан (кесте 2). 2 - кесте

Б?? – ны? классификациясы бойынша мемлекеттегі адамны? ?лтты? ?ауіпсіздігіндегі негізгі ?ауіп – ?атерді? тізімі

Экономикалы? ?ауіпсіздік; Азы? – т?лік ?ауіпсіздігі; Денсаулы? ?ауіпсіздігі; Экологиялы? ?ауіпсіздік; Жеке ?ауіпсіздік; ?о?амды? ?ауіпсіздік; Саяси ?ауіпсіздік.

Б?? – ны? Рио – 92 Декларациясы бойынша ?лемні? экологиялы? ?лсіз елдеріні? ?атарына жататын ?аза?стан ?шін б?гінгі к?ні экологиялы? ?ауіпсіздікті? арты?шылы?ы е? негізгілерді?, жо?ар?ылары? бірі, оны ?амтамасыз етпеу ?лтты? денсаулы?ына, келешек ?рпа?ты? болаша?ына ?ауіп –?атер ту?ызады. Аралды? техногендік апат, Каспий м?селелері, Семей полигонында?ы к?п жылды? ядерлік сына?тар, « Бай?о?ыр» касмодромынан ?р т?рлі ауыр тасымалдаушыларды? ?шырылуы, « Капустин Яр», «Язгир», «Сары - Ша?ан» сына? полигондары, м?най –газ кешеніні? ?ар?ынды дамуы, кейбір шетелдік компанияларды? экологиялы? ?ауіпсіз емес іс –?рекеті ж?не т.б. елімізде экологиялы? жа?дайды ?алыптастырды. Сонды?тан мемлекетімізде 2003жылы экологиялы? м?селелер ?ауіпсіздік Ке?есіні? отырысында ел басымыз Н.Назарбаевты? т?ра?алы?ымен ж?не 2003жыл?ы 3 –ші желто?санда?ы жарлы?ы бойынша 2004 – 2015 жылдар аралы?ында?ы ?аза?станны? экологиялы? ?ауіпсіздігіні? жа?а концепциясы ма??лдан?ан. Б?л концепция ?лтты? ?ауіпсіздікті? стратегиялы? фундаменталды компоненттеріні? бірі болып келеді ж?не халы?аралы? интеграциялы? ?дерістерде елді? ?ызы?ушылы?тары мен арты?шылы?тары, басым жа?тарын ?ор?ауды? ма?ызды аспекті болып табылады

41 Экологиялы

Экологиялы

?ауіпсіздік саласында?ы мемлекеттік саясатты? ма?саты таби?и ж?йелерді? ?ор?алуын ?амтамасыз ету, ?о?амны? ?мірлік ма?ызды ?ызы?ушылы?тарын ж?не ?ауіп –?атерден т?л?аны? ???ы?ыны? ?ор?алуын ?амтамасыз ету. ? ?ауіпсіздікті ?лтты? ?ауіпсіздікті? концепциясына ?осуды? ма?саттылы?ыны? д?лелі мынандай: біріншіден, ?мірді ?амтамасыз ететін ж?йелерерге т?сетін ?сіп келе жат?ан ауыртпалы?пен ж?не Жерді? ?айта ?алпына келетін таби?и ресурстарымен, ?орша?ан ортаны? то?ырауымен байланысты экологиялы? да?дарыс адам ?міріне ?ауіп –?атер ту?ызатынбол?анды?тан, со?ыс сипатында?ы д?ст?рлік ?ауіп –?атерден кем емес ?ауіп –?атер ту?ызады. Екінші д?лелі ?лемні? ?р т?рлі айма?тарында?ы экологиялы? жа?дайды? ?ршуі ?леуметтік ж?не саяси т?ра?сызды?ты?, халы?аралы? ?арама – ?айшылы?тарды?, сонымен бірге к?ш к?рсету ?а?ты?ыстарыны? салдарынан, соларды? себебінен болуымен байланысты. ?шінші д?лел, ?лтты? ?ауіпсіздікті ?айта ?арастыра отырып, экономикалы? ж?не экологиялы? болаша?, екеуіні? бір н?рсе екендігін мойындау керек. Экономикалы? ?ауіпсіздікті? т?ра?тылы?ы туралы айту?а болмайды, егер о?ан экологиялы? т?ра?сызды? ар?ылы, экож?йелерді б?зу немесе таби?и ресурстарды рационалды емес т?рде пайдалану негізінде ?ол жеткізілген болса. Т?ртінші д?лел, ?лтты? ?ауіпсіздікті? экологиялы? факторыны? пайдасына ?ауіпсіздікті? к?ш к?рсету ?ауіп –?атеріні? азаюыны? объективті тенденциясымен негізделген. ?аза?стан Республикасыны? 2014 – 2015 жылдар?а арнал?ан экологиялы? ?ауіпсіздік т?жырымдамасында экологиялы? ?ауіпсіздік ?лтты? ?ауіпсіздікті? ??рамдас б?лігі ретінде т?ра?ты дамуды? міндетті шарты ж?не таби?и ж?йелерді са?тауды?, ?орша?ан ортаны? тиісті сапасын ?олдауды? негізі болады. ? ?ауіпсіздік саласында?ы мемлекетік саясатты? ма?саты таби?и ж?йелерді?, ?о?амны? ?мірлік ма?ызды м?дделері мен жеке т?л?а ???ы?ыны? ?орша?ан орта?а антропогендік ж?не таби?и ?серлерді? н?тижесінде туындайтын ?атерлерден ?ор?алуын ?амтамасыз ету болып табылады [35]. ? ?ауіпсіздікті? негізгі ма?саттары 3 –ші кестеде к?рсетілген. 3- кесте

Экологиялы? ?ауіпсіздікті? негізгі ма?саттары

Жерді? озон ?абатыны? б?зылуына ж?не климатты? ?згеруіне ?келетін антропогендік ?серлерді азайту; Жерді? то?ырауы мен ш?лге айналуыны? алдын алу, био?рт?рлікті са?тау; Экологиялы? апат айма?тарына, ?скери – космосты? полигондар?а ж?не сына? кешендеріне реабилитация жасау. Каспий те?ізі ?айра?ы (шельф) ластануыны? алдын алу. Су ресурстарыны? ластануыны? алдын алу; Тарихи ластануларды жою ж?не алдын алу, ауа бассейніні? ластануын, химиялы?, радиоактивті, бактериологиялы? ластануларды? алдын алу; Т?рмысты? ж?не ?нерк?сіптік ?алды?тарды? к?лемін азайту; Таби?и ж?не техникалы? сипатта?ы т?тенше жа?дайларды? алдын алу.

Республикамызда?ы экологиялы? ?ауіпсіздікті ?амтамасыз ету ма?сатында мемлекетімізді? ж?не азаматтарды? к?ш–жігерін келесі негізгі ба?ыттар?а ж?мылдыру ?ажеті туындайды, оны? ??рамына экологиялы? м?дениетті?, экологиялы? білімні?, экологиялы? насихатты? дамуы енеді. Тіршілік етіп отыр?ан таби?атты ?ор?ау, оны? байлы?тарын ??ыпты пайдалана білу –адамзат алдында т?р?ан к?рделі м?селелерді? бірі. ?аза?стан Республикасыны? Конституциясында ?орша?ан ортаны ?ор?ау – ?рбір ?аза?станды? азаматты? т?л міндеті екендігі к?рсетілсе, ел басымыз Н. Назарбаевты? «?аза?стан – 2030» жолдауында аса п?рменді шараларды? бірі –?аза?станды?тарды? ?сіп –?ркендеуі, ?ауіпсіздігі, экологиялы? ахуал екендігі к?рсетілген. Сонымен бірге мемлекеттік

42 Де?гейде

Де?гейде

абылданып жат?ан ?р т?рлі салада?ы за?дар аясында экологиялы? ба?ыт –ба?дар к?рсетілмейтін тарма?тар аз.(4 – кесте) [39]. 4 – ші кесте

?аза?стан Республикасыны? экологиялы? ?ауіпсіздігін ?амтамасыз етуді? негізгі ба?ыттары

?аза?стан хал?ын сапалы ауыз суымен ?амтамасыз ету; Ластан?ан ?ндіріс орындарын жабу немесе модернизациялау негізінде экологиялы? жа?дайы ауыр айма?тар?а реабилитация жасау; ?лтты? ландшафтты к?зету, топыра? то?ырауыны? алдын алу, таби?ат?а зиян келтіретін «?асыр жобасынан» бас тарту; Шетелден радиоактивті ?алды?тарды? кіруіне тыйым салу, радиациялы? ?ауіпсіздікті? ?лтты? ба?дарламасын ??ру; «Таза» ?айта ?алпына келтірілетін энергия к?здерін пайдалануды (к?нні?, желді?), энергия ?немдеуші технологияларды пайдалануды марапаттау, ?олдау; ?аза?станны? экологиялы? м?селелерін шешу ?шін халы?аралы? ынтыма?тасты?ты? м?мкіндіктерін аз пайдалану. Экологиялы? са?тандыру, экологиялы? айыпп?л ж?йесіні? ?серін к?шейту. ???ы?ты? бір саласы ретіндегі экологиялы? за? шы?ару ж?йесін ??растыру; Экологиялы? м?дениетті?, экологиялы? білімні?, экологиялы? насихатты? дамуы.

Экология со??ы уа?ытта ішкі саясатты?, сонымен ?атар халы?аралы? саясатты? да объекті бола бастады. ?лемдік ?о?амдасты?, оны? ары ?арай т?ра?ты дамуыны? негізі болып ?ш негізгі элементтерді? саясатты?, экономиканы? ж?не экологияны? келісуі екендігін мойындайды. ?азіргі кезде ?аза?станны? ішкі ж?не сырт?ы саясатыны? басым ба?ыттарыны? бірі –экологиялы? ?ауіпсіз ж?не т?ра?ты даму?а к?шу. Экологиялы? ?ауіпсіздік де?гейі ?лтты? ж?не айма?ты? де?гейлерде ?амтамасыз етілу керек. Сонды?тан, экологиялы? м?селелерді шешудегі саяси, идеологиялы?, экономикалы? ж?не ???ы?ты? ??ралдарды ?ндіру, іске асыру ?зекті м?селе болып табылады. За?наманы жетілдіру негізінде ?аза?стан Республикасыны? за?дары халы?аралы? стандарттарды енгізді. ?орша?ан ортаны ?ор?ау м?селелеріне байланысты т?менде к?рсетілген ма?ызды за? ??жаттары мен нормативтік –???ы?ты? ??жаттар ?абылданды: ?Р «Арал ??іріндегі экологиялы? апаттан зардМап шеккен азаматтарды ?леуметтік ?ор?ау туралы» За?ы (1992); ?Р Президентіні? «М?най туралы» За? к?ші бар жарлы?ы (1995); ?Р Президентіні? «Жер ?ойнауы ж?не жер ?ойнауын пайдалану туралы» За? к?ші бар жарлы?ы (1996); ?Р «?орша?ан ортаны ?ор?ау туралы» За?ы (1997); ?Р «Радиациялы? ?ауіпсіздік туралы» За?ы (1998); ?Р «Атмосфералы? ауаны ?ор?ау туралы» За?ы (2002); ?Р Премьер –Министріні? «Аз?ыр» ж?не «Капустин Яр» полигондарыны? ?сері тиген Атырау ж?не Батыс ?аза?стан облыстары аудандарыны? аума?тарына кешенді тексеру ж?ргізу ж?ніндегі ведомство аралы? ж?мыс тобын ??ру туралы» ?кімі (2003); ?Р ?кіметіні? «?аза?стан Республикасыны? ?кіметі мен Ресей Федерациясыны? ?кіметі арасында ?орша?ан ортаны ?ор?ау саласында?ы ынтыма?тасты? келісім жасау туралы» ?аулысы (2004); ?Р ?кіметіні? «Жануарлар ?лемі объектілерін пайдалануды шектеу ж?не тыйым салу ережелерін бекіту туралы»?аулысы (2005); ?Р ?кіметіні? «Пестицидтерді (улы химикаттарды) ?ндіру ж?не ?олдану ?ызметін ж?зеге асыратын жеке ж?не за?ды т?л?алар?а ?ойылатын біліктілік талаптарын бекіту туралы» ?аулысы (2005);

43 ?Р ?кіметіні

?Р ?кіметіні

«?аза?стан Республикасында?ы ядролы? материалдар мен ионды с?улелендіру к?здерін есепке алу ж?не ?ада?алауды? мемлекеттік ж?йесін ?йымдастыру ережелерін бекіту туралы» ?аулысы (2005); ?Р «Экологиялы? кодексі» (2007). Ал?а ?ойыл?ан міндеттерді орындау барысында ?орша?ан ортаны ?ор?ау саласында?ы мемлекеттік ?ада?алауды к?шейту мен міндетті экологиялы? сараптаманы енгізу н?тижесінде 1990 жылды? басында?ы жа?дайлармен салыстыр?анда ?орша?ан ортаны? ластану ?ар?ындылы?ы ед?уір т?мендеді. Алайда, аума?ы ?лі де экологиялы? т?р?ыдан ?лсіз болып табылатын ?аза?станда экологиялы? м?селелер т?бегейлі шешілмеген. ?азіргі жа?дайда елді? стратегиялы? басымды?тарына сай экологиялы? ?ауіпсіздікті ?амтамасыз ету міндеттерін ?айта ?арау, на?тылау ж?не ке?ейту к?зделіп отыр [49]. Б?л орайда экономиканы экологияландыру саясатыны? р?лі зор ма?ыз?а ие. Шаруашылы? ?ызмет н?тижесінде таби?ат?а келтірілген залалдар салдарынан ?орша?ан таби?и ортаны? к?ннен-к?нге тозуы мен ластануы таби?атты ?ор?ау ?ызметін ?аржыландыру м?селесін алды??ы ?атар?а шы?аруда. ?Р бюджеттік ж?йесіне с?йкес ?орша?ан таби?и ортаны ?ор?ау ж?не ?алпына келтіруге арнал?ан ?аражаттарды мемлекет республикалы? ж?не жергілікті бюджеттер ар?ылы б?леді. Мысалы, республикалы? бюджетті? шы?ын б?лігіне ?атысты таби?атты ?ор?ау ?ызметіне ж?мыс-?аражат м?лшері 2000ж. 1,9%, 2001ж. 1,2%, 2002ж. 1,5%, 2003ж. 2%, 2004ж. 2,9% ??рады. Таби?атты ?ор?ау?а арнал?ан ?аражатты? 62,3% мемлекетті? ?орша?ан ортаны ?ор?ау ж?не жер мен жер ?ойнауын, су ?орын, атмосфералы? ауаны, жануарлар мен ?сімдіктер ?лемін ?тымды пайдалану?а ж?не таби?и ресурстарды ?алпына келтіруге 28,8%,тазарту ?имараттарыны? ауызсумен ?амтамасыз ету объектілеріні? ??рылымы мен оларды жа?адан т?р?ызу?а, ?кімшілік шаралар?а 67%, тиісті салада?ы автоматтандырыл?ан а?паратты? м?ліметтер ?орын ??ру?а 1,6% ж?не 0,7% ?ана ?ылыми-зерттеуге ж?мсал?ан [50]. 2006 жылы ?О?П таби?ат ?ор?ау комитеті 15 мы?нан астам таби?ат пайдаланушы нысандарды тексеріп, 13мы?нан астам таби?атты ?ор?ау за?дарын б?зушылы? ?рекеттері аны?тал?ан. Негізгі за? б?зушылар ?атарына шетелдік «СNPS-А?т?бе м?найгаз», «?аза?Ойл-А?т?бе», «?арашы?ана? Петролеум Оперейтинг», «?аражамбас М?най», «Петро-?аза?стан ??мк?л», «Ресорсиз» ж?не «Тор?ай петролеум» компаниясы бар [52]. Экологиялы? ?ауіпсіздікті ?амтамасыз ету ?ауіп –?атерді? ?ш т?рімен байланысты: экологиялы? агрессиямен, сырт?ы экологиялы? м?селелерді? ?серінен ?лтты? ?ауіпсіздікке т?нетін ?ауіп– ?атермен ж?не ?лтты? ?ауіпсіздікке ішкі экологиялы? м?селелерді? ?лтты? ?ауіпсіздігіне ?сер етумен. Біз экологиялы? білім беруде, т?рбие беруде мемлекетті? экологиялы? ?ауіпсіз дамуы негізделетін принциптерге баса к??іл аударуымыз ?ажет (5 – кесте)[39,310]. 5 – кесте

44 Экологиялы

Экологиялы

?ауіпсіздікті ?амтамасыз етуді? негізгі принциптері

?орша?ан ортаны? сапасын баланстал?ан бас?арумен ?амтамасыз ететін ж?не таби?и ресурстарды пайдалануды? экологиялы? м?мкін болатын шектерді аны?тайтын ?ылыми негізделген шектеулерді? кешенін, т?рмысты? ж?не бас?а да ?ызметті ж?ргізуді? ережесін, нормативтерін ендіру ар?ылы мемлекетті? т?ра?ты дамуы ?шін барлы? ?о?амды? ?атынастарды реттеуде экож?йелік ба?ытты ?олдану; Экологиялы? ?ауіпсіздікті? айма?ты? ж?не локальді ма?саттарыны? экологиялы? ?ауіп –?атерді? алдын алуды? глобальді ж?не ?лтты? ма?саттар?а ба?ынуы; Адам денсаулы?ына ж?не ?орша?ан орта?а келтірілген зиян ?шін ?тема?ы т?леу міндеті; Дамуды? экологиялы? – экономикалы? баланстылы?ы; Шаруашылы? ж?не бас?а да ?ызмет т?рлеріні? таби?и орта?а ?серін экологиялы? ж?не санитарлы –эпидемиологиялы? экспертиза ар?ылы ба?алау міндеттілігі; Халы?ты? экологиялы? а?параттандырылуы ж?не оны? экологиялы? м?селелерді шешуге ?атысуы; Халы?аралы? ынтыма?таста?ы серіктестік ж?не халы?аралы? ???ы?ты? нормаларын са?тау.

45 Экологиялы

Экологиялы

да?дарысты? негізгі себебі – ?о?амны? экологиялы? м?дениетіні? т?мен болуы. Тек экологиялы? білімді мемлекет ?айраткері, басшысы ?зіне берілген саланы экологиялы? сауатты бас?ара алады, тек экологиялы? білімді за?гер елді? ???ы? саласын экологиялы? сауатты реттейді, тек экологиялы? сауатты ата –аналар экологиялы? сауатты ?рпа? т?рбиелей алады, тек экологиялы? сауатты адам келешек ?рпа?ты? болаша?ы ?шін кез–келген масштабта?ы экологиялы? апат?а жол бермейді.? м?дениетті? ?алыптасуы ?о?амны? ?айта жандануыны? негізі болып табылады. ?лемдік экологиялы? апатты? ?ауіптілігі білім ж?йесін халы?аралы?, мемлекеттік, айма?ты? де?гейде экологияландыруды ?ажет етеді. ? ойлауды?, к?з?арасты?, мінез – ??лы?ты?, жауапкершілікті? ?алыптасу м?селелері шешілмейінше экологиялы? м?селелерді шешу м?мкін емес. Б?л ?з кезегінде, о?ушыларды, студенттерді, халы?тарды? барлы? таптары мен категорияларын экологиялы? ?ауіпсіз ?мірге дайындай алатын білімді экологияландыру?а байланысты, білімді экологияландыру ?азіргі заманны? талабы. ?аза?станда?ы ?орша?ан орта саласында?ы білімді дамытуды? негізі болып, халы?аралы? ж?не мемлекеттік де?гейде ?абылдан?ан бірнеше ??жаттар табылады (6 –кесте )[39,321]. 6 –кесте

?орша?ан орта саласында?ы білімді дамытуды? нормативті ??жаттары

?аза?стан Республикасыны? конституциясы ?аза?стан Республикасыны? «?орша?ан ортаны ?ор?ау туралы» за?ы ?аза?стан Республикасыны? «Білім туралы» за?ы ?аза?стан Республикасыны? «Жо?ар?ы білім туралы» за?ы ?ркениетті? т?ра?ты даму(?зін–?зі ?олдаушы) концепциясы ( Б?? –ны? Рио– де - Жанейрода?ы ?орша?ан орта ж?не даму бойынша конференциясы). ?аза?станда?ы эколог – мамандарды дайындау концепциясы (1995ж) ?аза?стан Республикасында?ы экологиялы? білім беру мен т?рбиелеуді? ?лтты? стратегиясы (1998). Экологиялы? білім беру ба?дарламасы (1999ж). 2004 – 2015 жылдар аралы?ында?ы ?аза?стан Республикасыны? экологиялы? ?ауіпсіздігіні? концепциясы.

Экологиялы? м?дениетті? негізгі к?рсеткіштеріні? бірі болып ?айсібір экологиялы? м?селелерге ?атысты экологиялы? білімні? болуы табылады. Б?л білімдерді экологиялы? жа?дай?а жалпы бейімделумен ?атар, ?орша?ан ортаны ?ор?ауда?ы іс –?рекетке т?жірибелік ?атысуда ?олдану ?ажет. Экологиялы? білім ?о?амны? ?леуметтік – экологиялы? іс – ?рекетте т?жірибесі бар азаматтарды? болуына м?мкіндік жасайды. Б?ндай позиция білім ж?йесіні? ?азіргі экологиялы? м?селелерден алша?тауын е?серуге жа?дай жасайды.

46 Экологиялы

Экологиялы

білім беру –экологиялы? м?дениетті ?алыптастыруды? негізгі факторларыны? бірі болып табылады. ?азіргі кезде келесі модель – сценариларда к?рсетілген, экологиялы? білім беру ж?йесін дамытуды? бірнеше м?мкін ба?ыттарын аны?тау?а болады (14 – кесте).

?здіксіз экологиялы? білім беру ж?йесіні? ??рылымы

Отбасылы? т?рбие Мектепке дейінгі экологиялы? т?рбие беру Жалпы білім беретін мектептегі экологиялы? білім беру Жо?ар?ы о?у орындарында?ы экологиялы? білім Институционалды емес экологиялы? білім (б??аралы? а?парат ??ралдары, ?кіметтік емес ?йымдар)

7 – кесте

Экологиялы? білім беруді? ма?саты

Барлы? азаматтарды? адамны? ?серінен таби?и ж?йені? ?згеруі туралы, Жер планетасында?ы ?ркениет пен ?мірді са?тауды? жолдары туралы теориялы? білім алуын ?амтамасыз ету. Таби?атты пайдалануда адам мінез –??л?ыны? жетілген стереотиптерін ?алыптастыру, ?ауіпсіз ?орша?ан ортаны са?тау ж?не ?алпына келтіру.

Экологиялы? білімді « болаша?ты? интеллектуалды, ?негелі, рухани негізін жасаушы, оны? негізгі ма?саттары мен басты ба?ыттарын аны?таушы, барлы? білім ?дерісіні? ж?йелік - ??растырушы компоненті ретінде ?арастыру ?ажет.

Экологиялы? білім беруді? модель– сценариі

Экологиялы? білімнен – т?ра?ты даму жолында?ы білімге ?ту (?леуметтік –экономикалы? аспект); Халы??а экологиялы? білім беру ар?ылы–экологиялы? м?дениетке ?ту; Экологиялы? біліктілік – кез – келген маманны? профессионалды? ?ызметіні? міндетті компоненті.

47 Адам ?лемні

Адам ?лемні

бірт?тас екендігін ж?не адамзат біріге отырып ?ана ?леммен ?йлесімді ?мір с?ре алатынды?ын сезінуі керек. Осы жа?а к?з?арас, жа?а ?арым – ?атынас, адамны? ?лемні? бір б?лшегі екендігін сезіну, ?лем м?дениеті, экологиялы? м?дениет болып табылады. Адамзатты? экологиялы? к?з?арасыны? ?алыптасу концепциясы экологиялы? ?ауіпсіздікті? ?лтты? ж?йесіні? ма?ызды элементтеріні? бірі. Елімізде экологиялы? білім, т?рбие саласында ?лі де к?птеген ж?мыстар ат?арылуы ?ажет. Экологиялы? білімді ?йымдастыру де?гейі ?алыптасып отыр?ан м?селеге – ?орша?ан орта?а антропогендік ?серді? ?йлесімді принциптерін ж?зеге асыру?а жауап бере алмайды. Экологиялы? м?дениетті? феномені к?рделі, ?р ?илы, со?ан ?арамастан оны зерттеуде ал?аш?ы ?адамддар жасалып, ма?ызды зерттеулер ж?ргізілуде. Академик Н.Н. Моисеев ?зіні? «Экология, ?негелілік, саясат» атты ма?аласында «Адамзатты? басты байлы?тарыны? бірі –оны? м?дениетіні? ?р т?рлі болуы. Біра? олар бір – біріне т?уелді. Оларды тарих, орта? ??ндылы?тар байланыстырады. Енді адамдарды? ?арым – ?атынастары одан сайын к?шейе т?спек. Оларды? бір – біріне ?зара т?уелділігі ?аншалы?ты к?шті бол?анымен, д?ст?рлер мен м?дениеттерді? ?зіндік ерекшеліктерін жо?алту?а ???ымыз жо?; м?дениеттер унификациясы–?о?ам дамуын тежейді. Интегративті ?дерістерді? ?суіне, ?арым – ?атынас, байланыс ?дерісіні? дамуына ?арамастан адам ?міріні? бірегейленуі м?мкін емес деп сеніммен айтуым сонды?тан» деп жазады [36]. ?аза?стан ?лем елдерімен ты?ыз байланыс орната отырып, олардан ?ажет деген н?рселерін алып, біра? ?з м?дениетіні? бірегейлігін, ?айталанбас ерекшелігін са?тау керек. Экологиялы? м?селелерде де ?зіндік ?станымы, ?а?идасы болу керек. Осы?ан байланысты авторды? ойымен толы? келісуге болады. Экологиялы? да?дарыстан шы?у жолы тек, ?орша?ан ортаны ?ор?ау?а байланысты техника саласында?ы шешімдерге байланысты емес, сонымен бірге м?дениет, психология, педагогика, мораль ???ы?, экономика ж?не т.б. салалар?а да байланысты. Соны? ішінде экологиялы? білім беру, т?рбие беру аса ма?ыз?а ие болуда. Европаны? ірі мемлекеттеріні? бірі германия 60 – 70 жылдары е? лас мемлекеттерді? бірі болды. Біра? 90 – шы жылдар?а ?арай жа?дай жа?сара т?сті. Елді экологиялы? сауы?тыру ?шін «жасылдарды?» ?серімен, соларды? талабыны? негізінде ?р–т?рлі шаралар ?олданылды. ?орша?ан ортаны ?ор?ау?а ?лкен ?аржы б?лінді. Тазалау ??рыл?ыларын шы?аруда алдын?ы орында болды. Немістерді? к?нделікті ?мірдегі экологиялы? «?ата?ды?ы», экология?а аса к?п к??іл б?луі, шыны ыдыстарды? ?зін ?ата? т?рде бірнеше контейнерге тастауы, жасылдарын бас?а?а, ашы? т?стісін бас?а?а тастауы шетелдік адам?а ?ызы? болып к?рінуі м?мкін. Американды? The Forbes басылымы ?лемдегі экологиялы? таза мемлекеттерді? рейтингін шы?арды. 140 мемлекетті? экологиясы 25критеримен ба?алан?ан. Сол критерилер Швейцария – е? таза ел деп танылды. Б?л мемлекет The Forbesті? зерттеуіні? ше?берінде 8критерий бойынша, соны? ішінде суды? сапасы, ормандарды? саны ж?не тазалы?ы, пестицидті аз ?олдануы бойынша е? жо?ар?ы балды жина?ан. Екінші орында Швеция, ауаны? ластану де?гейі т?мен, таза ауыз суы. ?шінші орында Норвегия, ?зіні? суыны? сапасымен, ауасымен, санитариясымен ма?тана алады. Норвегтер тыныс алу жолдары ауруларына сирек шалды?ады. Азиатты? – Тыны? мухитты? айма?та?ы е? таза мемлекет Жа?а Зеландия болды, м?нда ел басшылы?ы ?орша?ан ортаны ?ор?ау?а к?п к??іл б?леді.Азиатты? – Тыны? мухитты? айма?та?ы Жапония екінші орын?а ие болды, б?л мемлекет орманды? ресурстарды са?тау бойынша е? жо?ар?ы балды ал?ан, ауаны? ластану де?гейі т?мен, химиялы? пестицидтерді пайдалану?а шектеу ?ойылыуы Жапонияны? ?лемдегі е? таза халы?тарды? ішінде – 21болу?а м?мкіндік берді, ?мір с?руді? орташа ?за?ты?ы 88жасты ??райды.Бізді? еліміз экология м?селесін шешуде жетістіктерге жетіп жат?ан елдерден ?лгі алу ?ажет деп ойлаймыз.

48 Со??ы алпыс жылдарда Семей облысы, батыста

Со??ы алпыс жылдарда Семей облысы, батыста

ы Тайсой?ан мен Аз?ыр Ке?ес ода?ыны? ?скери полигондарына айналды. Сол полигондарда бес ж?зге жуы? атом бомбасы жарыл?ан. Я?ни, ?аза?стан д?ниеж?зі бойынша атом бомбасын е? к?п сына?ан ел, соны? кесірінен екі миллионнан астам отандасымыз зардап шегуде ж?не ол бірнеше ?рпа?ты? ?асіреті, хал?ымызды? соры болма?. О?ан мысал ретінде ?р бір оныншы баланы? гендік де?гейде б?зылуды? н?тижесінде а?ылы кеміс, физикалы? жа?ынан толы? жетілмеген болып тууын, со??ы кезде ер адамдарды? ?мір с?ру де?гейі тек 58жасты ??райтынды?ын айту?а болады. Я?ни, ?р т?рлі сына?тар ?зіні? н?тижесін беріп жатыр, оны? салдары толы?ымен жойыл?ан жо?. Жерімізді? 15% - ын экологиялы? апатты айма?тар алып жатыр. Семейдегі атом полигоны жабылды,біра? жерімізді? жарты миллион гектардан астам аума?ы, ?за? уа?ыт?а ?рт?рлі ракеталарды сынайтын ресейді? ?скери полигоны болып ?алуда. Со??ы ?ыры? жылда Арал те?ізіні? суалып, орны сор?а айнал?анын барлы?ымыз білеміз. Оны? тартылуы мы? то?ыз ж?з алпыс алтыншы жыл?ы белгілі шешімімен о?ан ??йып т?р?ан Сырдария мен ?мударияны? суын бас?а ма?саттар?а екі есе к?п пайдалан?ан со? басталып, отыз жылда те?ізді? орны сор?а айналды. Арал те?ізі б?дан б?рын да таби?и факторларды? ?серінен бірнеше м?рте тартыл?ан болатын. Арал ??ірінен жыл сайын атмосфера?а жетпіс миллион тонна?а жуы? т?зды, ?рі ша?ды ?осындылыр к?теріліп, сол зиянды ?оспалар ?айтадан жерге жауады, сонда ауданда?ы жерді? ?р гектарына алты ж?з, жеті ж?з килограмдай ?оспа т?седі екен. Осы те?іздегі таби?и ??былыстарды т?сінбеу немесе т?сінгісі келмеу - те?ізбен бірге те?із ма?ында ?мір с?ретін т?ркі халы?тарыны? та?дырына зиянын, кесірін тигізуде. Отанды? ?аламдар те?ізді? ??р?а?ан б?ліктерінде пайда бол?ан дауылдар жо?арыда атал?ан зиянды ?оспаны атмосфераны? жо?ар?ы ?абаттарына к?теріп, бес, он мы? ша?ырым жерге дейін апара алатынды?ын айтады. ?азіргі кезде барлы? адамзатты тол?андыратын экологиялы? апатты? бір б?лігіне Арал те?ізі айма?ы жатады. Б?л апат?а тікелей адамны? араласуы себеп болды, ол елу миллионнан астам адамдарды? та?дырына ?з ?серін тигізді. Каспий те?ізі м?селесі де ?азіргі кезде ?зіні? шешімін к?тіп т?р?ан актуалды м?селелерді? бірі. Со??ы кездері м?най ?ндіруді? салдарынан Каспий те?ізіні? ?аза?станды? б?лігінде тіршілік ететін балы? пен ??стар бірнеше рет жаппай ?ырылуы к?рініс тапты. Оны? ма?ында?ы бас?а елдерде ондай жа?дайлар бол?ан жо?. М?най ?ндірілген сайын оны? ?алды?тары те?ізге ??йылады, ол те?із ма?ын экологиялы? апат айма?ына, керек десе?із, тозы??а айналдырады. Осылай бола берсе,те?іздегі балы?тар, жа?алауын жайла?ан жануарлар жойылып, ??стар ?ырылады. Жа?дайды ?згертпесе, алда?ы жиырма – отыз жылда Каспий де Аралды? кебін киетін болады. хайуанды? - е? алдымен т?ркі халы?тарына, содан кейін жалпы экология?а деген ?астанды? денр едік. Оны Трумен т?сында?ы А?Ш-ты? Хиросимо мен Нагасакиге атом бомбаларын таста?анымен де, оны? зардаптарымен де салыстыру?а болмайды. Себебі, біріншіден, ол бомбалар Жапонияны? к?тпеген жерден Тыны? м?хитта?ы А?Ш-ты? те?із флотын жойып жібергені ?шін жасал?ан ?арымта болса, екіншіден, А?Ш осындай жой?ын ?аруы бар екенін к?рсетіп, д?ниеж?зін ы?тырып ?ою еді. Ал, Арал мен Каспий б?гінгідей м?шкіл халге не ?шін тап болып отыр? ?алымдарыны? айтуынша, со??ы уа?ытта Каспий те?ізіндегі балы? б?рын?ыдан ?лде?айда, 15-18 есе азайып кеткен екен. ?аза?стан осы м?селеге ?атысты тез арада шешімдер ?абылдап, шаралар ?олдану керек, ?йтпесе ерте? кеш болуы м?мкін.

49 Сонымен, Каспийді

Сонымен, Каспийді

байлы?ын ел м?ддесіне пайдалану дегеніміз, экономикалы? тиімділікті ойлау, экология?а н?с?ан келтірмеу ж?не елді? болаша? стратегиясы т?р?ысынан ?ара?анда ?о?амны? т?ра?ты дамуын ?амтамасыз ету дегенді білдіреді. ?алды?тарды? ашы? к?йде ?алуы ?зіні? н?тижесін бермей ?оймайды. Ма??ыстау атом электр стансасыны? онда?ан миллион тоннадан астам ?алды?ы ешбір са?тау технологиясынсыз ашы? аспан астында т?р. Онда?ы стронций, уран ж?не т.б. радиоактивтік элементтерді? жартылай ыдырау уа?ыты миллион жыл?а барады, осы зиянды ?алды?тар тиісті технологиямен са?талмаса, ?амтылмаса осынша уа?ыт зиянын тигізе бермек. Сонды?тан, осындай м?селер аса к??іл б?луді ?ажет етеді. Та?ы бір Барсакелместегі бактериологиялы? сына? айма?ы бол?ан полигон да ?араусыз ашы? к?йде ?алып отыр.Ол да тірі таби?ат?а орасан зор зиян келтіруде. Бай?о?ыр ?арыш айла?ыны? да экология?а тигізетін зиянын айтпай –а? ?ойса? та болады. Аралда бола ма, Семейде бола ма экологиялы? апатты? зардабын шегетін - жергілікті халы?. ?рбір халы? ?з та?дырын ?зі жасайтыны рас болса, Арал апаты бізге неге саба? болмайды? О?ан деген хайуанды? к?з?арас неге б?гін Каспий дегенде ?згермейді? Осыны ойла?анда кезінде ?аза? жерінде бол?ан Ф.Достоевскийді? “б?л халы?ты жойып жіберіп, орнына бас?аларды ?келіп орналастыру керек ...” дегені еске т?седі. Сір?, ?аза?ты біреу жойып жібермей - а? ?здері жойылу алдында т?р?анын “?ылмыс пен жазаны?” авторы ?алай ескермеді екен? ??ран К?рімні? “К?діксіз бір ?ауым ?зін ?згерпейінше, Алла оларды ?згерпейді!” [14,67] деген аятты к?пшілік негізге алса абзал. ?лемде ?р т?рлі аурулар пайда болуда. ?азіргі кезде ?мір с?ру ?за?ты?ы мен ?лім де?гейін т?мендету а?заны? т?зімділігін жо?арылату ар?ылы емес, сырт?ы ?ор?ау ж?не медициналы? ??ралдарды? к?мегімен ж?зеге асырылуда. Адамдарды? барлы? ?ажеттіліктерін ?ана?аттандыратын ж?не жа?сылы?ты?, игілікті? к?зі таби?ат?а адамзатты? ?зі ?лкен ?ауіп т?ндіруде. Сонды?тан барлы? адамдарды? іс – ?рекеті биосфераны? негізгі функцияларын са?тауда?ы талаптармен шектелуі тиіс. Сол талаптарды орындау ?ана адамзатты? ?зін –?зі жою ?аупін ы?ыстыруы м?мкін. Таби?и ортаны? жа?дайына тікелей ?сер ететін д?ст?рлі т?рде екі факторды б?ліп к?рсетеді: 1) таби?и ?дерістерді? н?тижесінде болатын экологиялы? да?дарыс; 2) антропогендік іс –?рекетті? н?тижесінде туындайтын экологиялы? да?дарыс. Біріншісіне жер сілкінісі, цунами, топан су сия?ты таби?и ??былыстар жатады. Біра?, айта кету керек б?л ??былыстарды? ?зі де ?азіргі кезде адамзатты? таби?ат?а нем??райлы ?арауынан болып отыр. Б?л да?дарыстарды адам то?тата алмайды, б?л ??былыстарды? салдарын минималды де?гейге жеткізу ?шін уа?ытылы, ?ылыми негізделген болжам жасай білу керек [38]. Таби?ат?а антропогендік ?сер келесі ба?ыттарда ж?зеге асырылады: біріншіден, адамдарды? ?ндірістік іс –?рекетіні? н?тижесіндегі ?орша?ан ортаны? ластануы; екіншіден, ?ндірісті? ресурстік базасы ретінде ?орша?ан ортаны? компоненттерін рационалды т?рде пайдаланбау; ?шіншіден, таби?ат?а демографиялы? ?ысым к?рсету–жер бетіндегі адам саныны? ?суі,?аламды ?ар?ынды урбанизациялау ж?не т.б. Негізігі экологиялы? м?селелерді? ?атарына атмосфераны ?аламды? ластауды? салдары, климатты? жылу м?мкіндігі «парниктік эффект», ?аламны? азонды? ?абатыны? тесілуі, ?ыш?ыл жа?бырды? жаууы ж?не т.б. ?сіп келе жат?ан ?рпа?ты? экологиялы? білімі мен т?рбиесі ?азіргі заман талаптарына сай емес. Б?л біріншіден экологиялы? баланысты са?тауда?ы ма?саттар?а б?лінетін ?аржыны? жеткіліксіздігімен, экологиялы? білімді ?ада?алайтын, бас?аратын мемлекеттік –?о?амды? н?тижелі механизмдерді? болмауымен байланысты. Экологиялы? білімні? т?мендігі кадрлы? ?амтамасыз етумен, я?ни білікті мамандарды? аз болуымен, материалды? - техникалы? базасы де?гейіні? т?мен болуымен т?сіндіріледі [38, 293]. Жастар?а экология туралы тек теориялы? т?р?ыда ?ана білім беріп ?оймай, о?ан ?оса оны? ?ылыми –зерттеу ж?мыстарына ?атысу?а баулу керек, сонымен бірге таби?атты ?ор?ау іс –?рекетінде эстетикалы?, ???ы?ты?, т?жірибелік ?рекеттер ?йлесім тап?анда ?ана экологиялы? т?рбие н?тижелі болма?.

50 Жалпы, дамы

Жалпы, дамы

ан елдерді? ?атарына енудегі басты белгіні? бірі таза ауыз сумен ?амтыл?ан болуы, ауыз су халы? ?мірінде ?те ма?ызды р?л ойнайды. Бізді? елімізде ауыз сумен ?амтамасыз ету м?селесі толы? шешілмеген. Халы? т?тынатын ауыз суды? 50% - ы гигиеналы? талап?а сай емес. ?р т?рлі ауыл – айма?тар сумен ?амтамасыз етілмеген, ол туралы теледидардан, радиодан да айтылып жатады. Біра?, ауыз сумен ?амту басты ?лі де болса басты м?селе болып ?алуда. Д?ниеж?зілік ?ркениетті елдерде бая?ыда-а? ауыз суды хлормен тазарту?а ед?уір шектеу сал?ан, ?йткені ауыз суда хлоросформ ж?не т.б. химиялы? ?оспалар ?алымдарды? пайымдауынша, адам т?нінде залалды ісіктерді? пайда болуына ы?пал етеді. Сонымен ?аза?станда экологиялы? жа?дай оны жа?сарту т?р?ысынан кезек к?ттірмейтін шараларды ж?зеге асыруды ?ажет етеді. Осы?ан байланысты ?нерк?сіп орындарыны? ?азіргі тазарту ж?йелерін жетілдіру немесе жа?арту керек. Сондай-а? ?ндірістік ?алды?тарды? ?оспасын тазартуды? жа?а ж?йесі мен ?дістерін жасап, іске ?ос?ан ж?н. Оны ж?зеге асыру елімізді? экономикалы? жа?дайына байланысты екені белгілі. Біра? ретін тауып экология м?селесі шешілуге тиіс. Халы?ты? жа?дайын жа?сарту ?шін, елу елді? ?атарына кіруіміз ?шін осындай м?селер ?зіні? шешімін табу керек деп ойлаймыз. Таби?и ресурстарды ?немді пайдалану, соны? ішінде суды ?немдеу экологиялы? м?дениетті? бір белгісі болып табылады. Сапалы тама? ?німдерін ?ндіру –нары?ты? шаруашылы?ты? кезек к?ттірмейтін элементі болып табылады. Ол шаруашылы? салалары мен халы?ты? ?ажеттілігін ?ана?аттандыруда?ы экономикалы? ?атынастарды? негізін ??райды. Сонды?тан тама? ?німдері мемлекет азы? – т?лік ?ауіпсіздігін, тама? ?німдерін т?тыну с?раныстарын ?амтамасыз етеді [56]. Экологиялы? таза ?нім ?ндіру, т?тыну ?лкен ?леуметтік – экономикалы? ма?ына?а ие. Ол бір жа?ынан ?ндірістік –инновациялы? к?сіпкерлікті? арнайы т?рін дамыту ж?не екінші жа?ынан ?лтты? денсаулы?ы, ?мір сапасы де?гейін сипаттайтын к?рсеткіштерге ?ол жеткізу болып келеді. Экологиялы? таза ?нім ?ндірісін мемлекеттік м?дде т?р?ысынан ?арастыру керек, ?йткені ол к?птеген ?леуметтік м?селелерді? шешілуімен, ?о?амны? саулы?ын ?амтамасыз етумен байланысты. Экологиялы? таза та?ам ?німдерін пайдалануды арттыру халы?ты? ?мірін, денсаулы?ын жа?сартуды? бір жолы. Елімізде ?німдерді пестицидсіз ж?не ты?айт?ыштарсыз ?сіріп ?олдану ?ана емес, со?ан ?оса к?ннен –к?нге азайып жат?ан экологиялы? таза айма?тарды ?л?айту ?ажет [56,121]. Ауылшаруашылы? ?німдеріні? сапасыны? т?мендеуі негізінен ?орша?ан ортаны? ластануына байланысты болады. Ол ?з кезегінде ?сімдік бойында нитраттарды?, пестицидтер мен ауыр металдарды? к?п жиналуына ?кеп со?тырады. Н?тижесінде ?сімдік ?німі сапасыз ?ана емес, к?бінесе зиянды, улы болады [57]. Жо?ары сапалы экологиялы? ?сімдік ж?не мал шаруашылы?ы ?німін ?ндіру – ?о?амны? т?ра?ты дамуыны? міндетті шарты. Сапалы тама? ?німдерін ?амтамасыз ету ?шін санитарлы? –эпидемиологиялы? ба?ылау ?йымдары ?нім ??рамына ?немі ба?ылау ж?ргізіп отыруы ?ажет. О?ан ?оса, ?нім ?ндірушілерге негізсіз тауарларды экологиялы? таза деп атау?а тыйым салатын за?дар ?абылданып, жарнамалау ?шін терминді негізсіз пайдалану?а жол берілмеуі тиіс [213]. ?скемен, ?ара?анды сия?ты ?алалар да ?ндіріс ?алды?тарымен ластанудан артта ?алар емес. Осындай кемшіліктер жіберілмес ?шін ?ома?ты ?аржы б?лініп, арнайы тексерістер, ба?ылаулар ?дайы ж?ргізіліп т?ру керек, я?ни экологиялы? ?ауіпсіздікті? ережелерін са?тауды? ба?ылау механизмдеріні? болуы ?ажет. Тек экология м?селесімен

51 айналысатын

айналысатын

??ы? органдарын ??ру, экология саласында арнайы полицияларды? болуы, бізді? елімізге аса ?ажет н?рсе.Экологиялы? ???ы? б?зушылы??а байланысты ?арастырыл?ан айыпп?лды? т?ленуі ?ада?алану керек, ?арапайым мысал келтіретін болса?, к?п жерлерде ?имарат ішінде болсын, сыртта болсын темекі тарту?а болмайды деп жазылып т?р?анмен ешкім оны орындамайды, сонымен ?атар к?пшілік орындарда темекі тарту?а болмайды деген за? шы??анымен к?шені? кез– келген б?рышынан за?ды б?зып т?р?ан адамды к?ресі?, біріншіден ол адамны? экологиялы? біліміні? жо?ты?ын к?рсетеді, екіншіден сол за?ны? орындалуын ?амтамасыз ететін талапты? жо?ты?ы. Айыпп?лды? т?ленуін ?ада?алау,талапты к?шейткенде ?ана н?тиже шы?атынды?ы с?зсіз. Адам айыпп?лды т?легісі келмегендіктен барлы? талаптарды орындайтын болады, б?л талаптарды орындау бара бара ?детке, ?йреншікті н?рсеге айналатын болады. Психологтарды? айтуынша адам кішкентай кезінде барлы? н?рсені жа?сы ?абылдайды, 22 жасында т?л?а толы? ?алыптасып болады екен, я?ни осы жас?а дейін ?андай т?рбие алды, ?андай білім алды сол бойынша ары ?арай ?рекет етеді, сонды?тан бала к?нінен бастап экологиялы? т?рбие беру аса ?ажет. Бала –ба?шадан бастап ?орша?ан орта?а байланысты арнайы т?рбие са?аттары ж?ргізілу керек. Экология?а ?атысты талаптарды арнайы б?лінген полициялар ар?ылы к?шейткен абзал. ?азіргі кезде елімізде 24 млрд тоннадай ?ндірістік ?алды? (оны? жеті миллиард?а жуы?ы техногендік зиянды ?алды?тар) жинал?ан. Осы зиянды ?алды?тардан ??тылу ?шін, таби?атты ?алыпты жа?дай?а келтіру ?шін ?за? мерзімді мемлекеттік ба?дарлама ?абылдануы керек ж?не оны? ?алпына келуі ?шін де ?за? уа?ыт керек. Барлы? экологиялы? жа?дайды ба?ылап отыратын арнайы ?йым ж?мыс істеу ?ажеттігі туындап отыр. ?азіргі кезде елімізде болып жат?ан экологиялы? апаттарды? бір б?лігі, ?р т?рлі сына? орындарыны? ашы? ?алуы, сонымен ?оса ?ызыла?ашта, Семейде бол?ан су тас?ыны ба?ылау жасама?анны? салдары, ба?ылау жасайтын мекемелерді? болмауынан болып отыр. Та?ы да бір айтатын жа?дай елімізде шет елдік азаматтарды? ?р т?рлі сына? орындарын ?алай болса солай пайдаланып, еркін ж?руінде. Экология м?селесінде ???ы?ты? саланы? дамуы кешеуілдеп т?р. Экологиялы? сала ?зіні? ???ы?ты? жа?ынан шешілуін, экология?а байланысты ат?арылатын ж?мыстар?зіні? іске асырылуын к?туде. Экологиялы? жа?дай одан сайын ас?ынбай т?р?анда ?рекет етуіміз ?ажет. Осы?ан ?атысты жастар арасында сауалнама ж?ргізілді.

52 Д?ріс 8 Жастарды

Д?ріс 8 Жастарды

экологиялы? м?дениетіні? де?гейі(?леуметтік зерттеу негізінде). Зерттеуді? ма?саты – жастарды? экологиялы? м?дениетіні? де?гейін аны?тау. Сауалнама ?л – Фараби атында?ы ?аз?У - ні? студенттері ж?не ?ызметкерлері арасында ж?ргізіліп, о?ан 40 адам ?атысты. 1 – кесте. Респонденттерді? жынысына ?арай б?лінуі (с?рал?андарды? жалпы к?лемін пайыз?а ша??анда).

Жынысы

Пайызы

Ер адам

25%

?йел адам

75%

Экологиялы? м?дениетті ?алай т?сінесіз деген с?ра??а студенттерді? к?пшілігі тазалы? (42,5%) деп жауап берсе, 30 пайызы жауап бере алмады. Жастарды? аз б?лігі ?ана ?орша?ан ортамен м?дениетті т?рде ?арым – ?атынас жасау деген жауап берді. Б?дан к?ретініміз, жастарды? арасында экологиялы? м?дениет т?сінігі айтарлы?тай де?гейде ?алыптаспа?ан ( 2 – кесте).

Экологиялы? білімі?ізді жетілдіру ?ажет деп санайсыз ба деген с?ра??а жастарды? басым к?пшілігі ?ажет емес деп жауап берді. Осыдан студенттерді? к?бісі экология м?селесіне нем??райлы ?арайтынды?ы аны?талды. Бізді? елімізде экологиялы? м?дениетті? ?алыптасу де?гейі ?андай деген сауал ?ойылып, одан т?мендегідей н?тижелер алынды.

Экологиялы? білімі?ізді жетілдіру ?ажет деп санайсыз ба?

Пайызы

?ажет деп санаймын.

22,5%

?ажет емес.

60%

Жауап беруге ?иналамын.

17,5%

53 Бізді? елімізде экологиялы

Бізді? елімізде экологиялы

м?дениетті? ?алыптасу де?гейі ?андай деген сауал ?ойылып, одан т?мендегідей н?тижелер алынды.

Экология?а байланысты а?паратты ?айдан аласыз деген с?ра? ?ойылды. С?ра??а жауап беру н?тижесінде жастар экологиялы? м?ліметті к?бінесе б??аралы? а?парат ??ралдарынан алатынды?ы белгілі болды. Сол себепті жастарды? экологиялы? м?дениетін жо?арылату ?шін, экологиялы? мазм?нда?ы теле ба?дарламаларды, а?паратты к?п беру ?ажет. ?яда не к?рсе?, ?ш?анда соны ілесі? деп халы? даналы?ы айт?андай, кішкентай кезінен бастап баланы таби?атты аялау?а баулу абзал. Ата –аналар ?зіні? іс –?рекетімен ?лгі к?рсетуі ?ажет. Баланы? таби?ат?а жан ашырлы? сезімін ояту ма?сатында теледидарда экологиялы? т?рбие беретін ?р т?рлі ?ызы?ты мультфильмдер, экологиялы? сипатта?ы т?рлі ба?дарламалар, ойындар к?рсетілуі керек. Сонымен ?атар экологиялы? білімді к?теру негізінде «экологиялы? м?дениет» курсын барлы? жо?ары о?у орындарында, мектептерде енгізу ?ажеттігі туындап отыр.

54 Экологиялы

Экологиялы

м?селеге ?атысты а?паратты ?айдан аласыз?

Пайызы

Б??аралы? а?парат ??ралдарынан (радио, теледидар, газет, журнал, интернет).

77,5%

Формалды емес ?арым – ?атынас (туыс?андармен, к?ршілермен ??гімелесу).

12,5%

?зіндік ба?ылаулар.

10%

Экологиялы? м?дениетті ?алыптастыру ?шін жастар мынадай іс –шараларды ?ткізуді ?сынады:

Сізді? ойы?ызша, экологиялы? м?дениетті ?алыптастыру ?шін не істеу керек?

Пайызы.

Экологиялы? іс – шаралар ?ткізу.

17,5%

Экологиялы? білім беру.

17,5%

Тазалы? са?тау.

2,5%

Жа?а технологиялар енгізу.

5%

Талапты к?шейту.

7,5%

Экологиялы? ?йымдарды к?бейту.

2,5%

Экологиялы? а?парат беру.

2,5%

Экологиялы? т?рбие беру.

17,5%

Экология?а ?ома?ты ?аржы б?лу.

5%

Білікті маман ?алыптастыру.

2,5%

Экология м?селесіне к?п к??іл б?лу.

2,5%

Жауап беруге ?иналамын.

17,5%

Сіз экологиялы? іс – шаралар?а ?атысасыз ба деген сауал?а т?мендегідей жауаптар алынды:

55 К?рсеткіштерге

К?рсеткіштерге

арап, жастарды? экологиялы? іс – шаралар?а ?атысуда енжарлы? танытатынын к?руге болады, осы м?селеге ?атысты ?лі де болса к?птеген ж?мыстар ат?арылу ?ажет екендігін бай?ау?а болады. Жалпы ?аза?станны? экологиялы? жа?дайын ?алай ба?алайсыз деген с?ра??а ?атысты студенттерді? жауабы бір жерден шы??ан жо?, я?ни ?р т?рлі болды.

Сізді экологиялы? м?селелер тол?андыра ма деген с?ра??а жастарды? 80% - і тол?андырады деп жауап берген, алайда оларды? іс –?рекеттері б?л жауап?а с?йкес келмейді. Себебі, экологиялы? іс – шаралар?а ?атысасыз ба деген с?ра??а 45% - ы ?атыспаймын деп жауап берген. Сауалнама ж?ргізілген студенттерді? 22,5% - ы экологиялы? этиканы са?тамайтынды?ын мойындады. Енді біреулері экологиялы? этиканы са?тау ?шін жа?дай жасалма?анды?ына ша?ымданды. ?арапайым мысал келтіретін болса?, ?о?ыс сал?ыштарды? жо?ты?ы, я?ни аз болуы. ?р бір жерде ?о?ыс сал?ыш ыдыстар болса, адамдар экологиялы? этикет аз б?зылар еді. Экологиялы? м?дениетті ?алыптастыруда экологиялы? білім беруді? р?лі ?андай деген сауал?а к?пшілігі экологиялы? білім беруді? р?лі жо?ары екендігін, сонымен ?атар экологиялы? ба?ытта?ы білім беру ж?йесінде на?ты іс –шаралар ?арастырылма?анды?ын айтады. Я?ни, экологиялы? сипатта?ы білім беру ж?йесін ?лі де болса толы?тырып, ж?йелеуіміз керек. Тек теориялы? білім беріп ?ана ?оймай, оны т?жірибе ж?зінде бекіту ?ажет деп табамыз.

56 Студенттерді

Студенттерді

57,5% - ы экологиялы? м?селелерді ма?ызды деп санаса, 17,5% - ы саяси м?селелерді, 12,5% -ы экономикалы? м?селелерді ж?не 12,5% - ы ?шеуін бірге алып ж?ру керек деп есептейді. ?орша?ан орта, таби?ат мен ?о?ам, экология мен м?дениет бір-бірімен ты?ыз байланысты. Оларды? дамуы, ?зара с?йкестікте болуы за?ды. Жаратылыс ??ша?ы мен Жер-Ана бетін жайла?ан адамзат ?рекеттеріне аса ?ажет ?йлесімділікті? бар-жо?ын бай?ататын на?ты к?ріністер, ?лемдік сипат алып бара жат?ан экологиялы? да?дарыс, адам баласыны? тіршілігін са?тап ?алу м?селесі ж?не т.б. тол?андырмай т?рмайды [48,172]. Арал мен Бал?ашты? тартылып бара жатыр?аны, онда?ы ?са? ?зен-к?лдерді? тартылуы, Семей ядролы? ракета сына?ы ж?не т.б. ?зірге аты ке? ?йгіленбеген полигондарды? зардаптары есепсіз жыртудан Сарыар?а топыра?ыны? эрозия?а ?шырауы, таби?и жайылымдарды? тарылуы, тау-кен жыныстарын ?ндіру салдарынан аспанды торла?ан мы?да?ан тонна тоза?, ?нерк?сіп м?ржаларыны? улы т?тіндері т.б. жаратылысты? таби?и тепе-те?дігін б?зып жатыр?ан адам ?олымен жасал?ан ??былыстарды? ?ай-?айсысы жеке-жеке де ?ауіпті. Оларды? барлы?ын бірге топтап, к?йзелген экономиканы т?йы?тан шы?ару шараларымен ?оса ?арастыр?анда, бізді? мемлекетімізді? аса ?атерлі экологиялы? да?дарыс жа?дайында т?р?аны ш?б?сіз. Экология мен таби?ат, экология мен м?дениет бір-бірімен ты?ыз байланысты ??былыс. Сонды?тан ?орша?ан ортаны? экологиясын жа?сарту ?шін ?леуметтік экология, рухани экология де?гейін к?теру керек. Атап айт?анда, шет мемлекеттеріні? к?мегімен б?рын?ы Семей полигонында жерасты ?ыртысынан радионуклидтерді к?шіруді зерттеу керек, осы айма?ты? ластануыны? екжей-текжейлі карталары жасалып, ядролы? сына?тардан зардап шеккен халы?ты? денсаулы?ы жа?дайын кешенді ба?ылау, оны сауы?тыру ?дістерін жасау ба?дарламасы жасалуы керек. ?азіргі кезде адамзат экологиялы? м?селеге аса м?н беріп, ойлауды? ж?не мінез – ??лы?ты? стереотиптерін ?згеруге тырыса отырып, таби?атпен ?арым –?атынас жасауды? бас?а формасын, жолын табу ?ажет екендігін т?сіне бастады. ?алыптас?ан экологиялы? жа?дай адамзатты? таби?атпен ?зара ?арым – ?атынасыны? д?ст?рлі формаларын ?айта ?арауды талап етеді. Біз ?орша?ан ортаны ?ор?ау туралы айт?анда, бірінші кезекте адамды ?ор?ау туралы, оны? болаша?ы туралы айтамыз. Экологиялы? м?селелер – барлы? адамзат?а орта? м?селе. Б?л м?селелерді шешуге барлы? мемлекет атсалысу керек. Таби?и жа?дайларына байланысты ?р бір елде экологиялы? м?селелерді? ?зіндік сипаты болады, біра? б?гінгі к?ні ?лемде экологиялы? м?селесі жо?, экологиялы? м?селелері толы? шешілген бірде бір мемлекет жо?. Биологиялы? т?р ретінде адамны? ?зін – ?зі са?тау м?селесі ?азіргі уа?ытта ма?ызды м?селені? бірі. Сонымен, экологиялы? м?дениет ?о?ам мен таби?ат арасында?ы ?йлесімділікті орнатуды? ?дісі болып табылады. Оны таби?ат?а ?атысты адамны? позициясы ретінде, экологиялы? сана ?алыптасуыны? белгісі, экологиялы? а?параттандырыл?анды?ты? де?гейін к?рсететін к?рсеткіші, «адам –?о?ам –таби?ат» ж?йесіндегі байланысты ?йлесімді етуге ба?ыттал?ан халы?ты? белсенділігі ретінде аны?тау?а болады. ?алыптас?ан экологиялы? жа?дайда адам экологиялы? м?дениетті? ?су жолымен, экологиялы? білімді дамыту жолымен ж?ру керек. Экологиялы? м?дениетті? ?алыптасуында экологиялы? білім беру ж?йесі, т?рбие беру, б??аралы? а?парат ??ралдары ма?ызды р?л ойнайды. Білім беру барысында теориялы? ?ана емес, сонымен бірге т?жірибелік білім беру ?ажеттілігі аны?талды. Т?жірибе к?рсеткендей, экологиялы? м?дениет де?гейі ?лі де болса т?мен к?йінде ?алып отыр. Жас ?рпа?ты? экологиялы? м?дениетін ?алыптастыру м?селесін шешуді білім мен т?рбие ?з мойнына алу керек. Таби?ат – адамны? жал?асы, оны? ?міріні? негізі. Таби?атта болып жат?ан апаттарды то?тату, азайту ?шін халы? тірі таби?атты са?тау ?ажет екендігін т?сінуі керек. ?деп бара жат?ан экологиялы? да?дарыс жа?дайында адамны? ?мір с?руі, с?рмеуі адамны? ?зіне байланысты.

57 Пайдаланыл

Пайдаланыл

ан ?дебиеттер: 1.Гирусов Е.В. природные основы экологической культуры //Экология, культура, образование (материалы и конференции). – М:Б.И.,1989. с11 – 19. 2.Беркунова Л.А. Экологическая культура в аспекте становления ценностей современного общества. Дис. М. 2004 – с. 4. 3Щепаньский Я. Элементарные понятия социологии. –М, 1969. – с. 50. 4.Жа?сыбеков ?.С. Экологиялы? м?дениет. Алматы, 2009. 33б. 5.Афиногенов Д.В. Свобода, наука, природа //Общественные науки и современность.2001.№4,158. 6.Ноосфера - Жербесік. Экологиялы? альманах. Алматы: АСН, 1996, №1. 7.Таукен ?. Т?тенше экологиялы? жа?дайларды ???ы?ты? реттеу. Алматы: ?азМУ, 1991. 8.Жа?сыбеков ?.С. ?аза?стан Республикасыны? экологиялы? ахуалы ж?не оны м?дени ?айта ??ру негіздері. Дисс., Алматы 1999ж. 9.?лт та?ылымы №2/2008. 25б. 10.?аза?стан географиясы ж?не экология мектепте ж?не ЖОО–о?ыту. Республикалы? ?ылыи ?дістемелік журнал. №5, 2004. 11.Ежелгі к?шпелілер д?ниетанымы. Жиырма томды?. 1-том. 65б. Астана: Аударма. 12.?аза? м?дениетіні? типологиясы. М?дениеттану о?у ??ралы. Алматы: ?аза? университеті, 1998-23б. 13. ?л – Фараби ?леуметтік – этикалы? трактаттар. ?ылым баспасы. Алматы 1975, 28 – 29 бет. 14.Т. ?абитов, ?. Нысанбаев, С. Н?рм?ратов, ?. ?лжан. ?аза? философия-сы (жо?ары о?у орындарыны? студенттеріне арнал?ан о?у ??ралы). Астана: Аударма, 2008.57б. 15.Вамбери А. Путешествие по Средней Азии. - СПб.; 1865. 16. Жан?за? ?кім.Т?ркі ?ркениеті негізіндегі ?аза? идеясы. 16б. 17.Молдабеков Ж. Ж. Тектілі т?ра?ы – т?л?алы??а тірек // Адам ?лемі. – № 2 - 1999. – 87 б. 18.Анучин В.А. Основы природопользования. – М, 1978, с.160 19. Коммонер Б. Замыкающийся круг. Природа, человек, технология. Пер. С англ. – Л. Гидрометесиздат 1974, с. 224. 20.Ж. До того, как умрет природа.–М,1968, с. 18 – 19. 21.Аитов Н. А. Основы социологии: Учебник. – Алматы: Республиканский издательский кабинет 1997. – 122с. 22.Кон И. С. Социология личности. – М., 1967. -22 – 23. 23.Александрова Р. И., Смольянов А. В. Экология и мораль. – М,1984,с.28. 24.Швейцер А. Культура и этика. – М, Прогресс,1973, с. 307. 25.Моисеев Н. Н. Цивилизация на переломе. Пути Росии. – М. 1996, 62с 26.Кон И. С. Социология личности. – М., 1967. -22 –23. 27.Социология: Наука об обществе. Учебное пособие. Под ред. В. П. Андрущенко. – Харьков,1996. - 362 – 363с. 28.Урсул А.Д. Ноосферная ориентация науки и образования в ххIвеке //Экологическое образование и устойчивое развитие.- М, РАГС, 1996.-с. 29.МарковичД.Ж. Социальная экология: Книга для учителя.М Просвещение, 1991, 176б. 30.Яншина Ф.Т. Мировоззрение В.И. Вернадского и философский контекст учения о биосфере и ноосфере. Дисс. в виде науч. Доклада М, 1999. c 21.

58 31

31

www.google.kz 32.www.stat.kz. 33.Дубовик О.Л., Жалинский А.Э. Причины экологической преступности. –М., 1988. 34.Л.А. ?мірова Экологиялы? ?ылмыстылы?ты? шы?у себептеріні? т?рлері. Абай атында?ы ?аз ?ПУ – ні? Хабаршысы. №1, 2010. 35.?аза?стан Республикасыны? 2014 – 2015 жылдар?а арнал?ан экологиялы? ?ауіпсіздік т?жырымдамасы.Астана 2003. 36.Моисеев Н. Н. Цивилизация на переломе. Пути Росии. – М. 1996, 62с. 37.Гумилев Л.Н. «Поиски вымышленного царства», - М.; Наука, 1970, С.38-39. 38. Гусейнова Ш. Новые подходы к экологическому воспитанию студентов в условиях глобализации. Ізденіс №1, 2011. 39. Панин М.С. Экологическое образование –один из основных компонентов доктрины экологической безопасности Казахстана. Экологическая культура и образование .Опыт России и Казахстана. Москва –Алматы.2006. с. 305. 40. Кішібеков Д., Кішібеков Т. ?аза? –философ халы? //А?и?ат. -1995. №3. 29б. 41.?абитов Т. М?дениеттану. Алматы: Раритет, 2005. 416б. 42 Рысбеков ?.?. ?аза? ма?ал –м?телдеріні? тарихи –философиялы? м?ні. 43.Левшин А. Описание киргиз - казачьих или киргиз –кайсацких орд и степей. Алматы: Санат, с.162. 44.?аза? хал?ыны? салт – д?ст?рлері. 46. 45.Т. ?абитов, Б. Сатершинов, ?. Бегдаулетова К?шпелі ?аза? ?о?амыны? тарихи санасы ж?не оны? д?ниетанымды? м?селелері. ?аза? хал?ыны? философиялы? м?расы. 454б. 46.Фромм Э. Анатомия человеческой деструктивности. с. 185. 47.Уалиханов Ш.Ш. Та?дамалы шы?армалары. Алматы : Жазушы, 1985.560б. 48. ?илыбаева Б.?. ?аза?станны? экологиялы? айма?тарында?ы м?дени процесс. Дисс. 4бет. 49. Сидоров Г., Шевелев С. Страиегические установки устойчивого развития Казахстана // «Саясат» 2005, №8 с.51-55. 50.Станбаева С. Анализ природоохранных затрат в Республике Казахстан // «Саясат» 2005, №3 с. 78. 51.Шетелдік инвесторлармен жасал?ан «?исы?» контрактіні т?зететін уа?ыт келді // «Ай?ын» 2007. 52.Жолдыбаева ?.М. Орталы? Азия мемлекеттеріні? экология саласында?ы ынтыма?тасты?ы –айма?ты? ?ауіпсіздікті ?амтамасыз ету факторы. А., 2007. 73 б. 53. Князева Г.Н., Курдюков С.П. Законы эволюции и самоорганизации сложных систем. М., 1994. с.19. 54.Цит. По Рассел Бертран. История западной философии. Ростов – на – Дону. 2002. с. 48 55. Сызды?ова Г.М. Ислам ж?не оны? ?аза?станда?ы даму ерекшеліктері. 56. Сапаралиева К.С. Экологиялы? таза тама? ?ндірісіні? экологиялы? –экономикалы? тиімділігі. Дисс. Шымкент 2008. 57. Тонкопий М.С. Практикум по экономике природопользования. Алматы.,экономика. 2001,с.209. 58. ?аза? ба?сы – балгерлері. Алматы. Ана тілі., 1993. 224б. 59.Каган М.С. Человеческая деятельность. М., 1994. с184. 60.Анисимов С.Ф. Введение в аксиологию. М., 2001.с114.

«?л-Фараби атында?ы ?аза? ?лтты? университеті философия ж?не саясаттану факультетіні? ?ылыми ке?есімен баспа?а ?сыныл?ан»
http://900igr.net/prezentacija/filosofija/l-farabi-atynday-aza-ltty-universitet-filosofija-zhne-sajasattanu-fakultetn-ylymi-keesmen-baspaa-synylan-128142.html
cсылка на страницу

Русская философия

6 презентаций о русской философии
Урок

Философия

20 тем
Слайды
900igr.net > Презентации по философии > Русская философия > ?л-Фараби атында?ы ?аза? ?лтты? университеті философия ж?не саясаттану факультетіні? ?ылыми ке?есімен баспа?а ?сыныл?ан